श्रद्धा कामं चला दर्पं नियमं धृतिरात्मजम् । सन्तोषं च तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरसूयत ॥ १,७.
श्रद्धेपासून कामाचा, चलापासून दर्पाचा, नियमापासून धृतिचा पुत्र, तुष्टीपासून संतोष आणि पुष्टीपासून लोभ जन्मले.
मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयमेव च ॥ १,७.
मेधापासून श्रुत, क्रियापासून दंड, तसेच नय आणि विनय हेही जन्मले.
बोधं बुद्धिस्तथा लज्जा विनयं वपुरात्मजम् । व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिरसूयता ॥ १,७.
बोध, बुद्धी, लज्जा, विनय, वपुचा पुत्र, तसेच व्यवसाय जन्मला; शांतीपासून क्षेम उत्पन्न झाला.
सुखं सिद्धिर्यशः कीर्तिरित्येते धर्मसूनवः । कामाद्रतिः सुतं हर्षं धर्मपौत्रमसूयत ॥ १,७.
सुख, सिद्धी, यश आणि कीर्ती—हे धर्माचे पुत्र होत; कामापासून रती जन्मली आणि तिच्या पुत्रापासून हर्ष, जो धर्माचा नातू आहे.
हिंसा भार्या त्वधर्मस्य ततो जज्ञे तथानृतम् । कन्या च निकृतिस्ताभ्यां माया जज्ञे च वेदना ॥ १,७.
हिंसा ही अधर्माची पत्नी झाली आणि त्यांच्यापासून अनृत जन्मला; त्यांच्या कन्येचे नाव निकृती, आणि त्या दोघांपासून माया आणि वेदना उत्पन्न झाल्या.
माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः । तयोर्जज्ञेथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् ॥ १,७.
माया आणि वेदना या दोघांचा एकत्र संसार झाला; त्यांच्यापासून मायेकडून मृत्यू, जो सर्व प्राण्यांना घेऊन जातो, तो जन्मला.
वेदना स्वसूतं चापि दुःखं जज्ञेऽथ रौरवात् । मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णक्रोधाश्च जज्ञिरे ॥ १,७.
वेदनापासून तिच्या स्वतःच्या पुत्राचा म्हणजे दुःखाचा जन्म झाला, आणि रौरवापासूनही तसेच; मृत्यूपासून व्याधी, जरा, शोक, तृष्णा आणि क्रोध हे जन्मले.
दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः । नैषां पुत्रोस्ति वै भार्या ते सर्वे ह्यूर्ध्वरेतसः ॥ १,७.
हे सर्व दुःखाचे पुढील वंशज मानले जातात आणि त्यांच्यात अधर्माची लक्षणे आहेत; त्यांना ना पत्नी आहेत ना पुत्र, कारण ते सर्व संयमी आहेत.
रौद्राण्येतानिरूपाणि विष्णोर्मुनिवरात्मज । नित्यप्रलयहेतुत्वं जगतोस्य प्रयान्ति वै ॥ १,७.
हे सर्व भयंकर रूपे, हे मुनीश्रेष्ठ, विष्णूच्या मनातून उत्पन्न झालेल्या पुत्रांची संतती आहेत; ते नेहमी या जगाचा विनाश घडवतात.
दक्षो मरीचिरत्रिश्च भृग्वाद्याश्च प्रजेश्वराः । जगत्यत्र महाभाग नित्यसर्गस्य हेतवः ॥ १,७.
दक्ष, मरीची, अत्रि, भृगु आणि इतर प्रजापती हे, हे महाभाग, या जगातील नित्य सृष्टीचे कारण आहेत.
मनवो मनुपुत्राश्च भूपा वीर्यधराश्च ये । सन्मार्गनिरताः शूरास्ते सर्वे स्थितिकारिणः ॥ १,७.
मनू, मनूचे पुत्र, राजे आणि जे वीर आहेत, जे सत्कर्माला वाहिलेले आहेत आणि धैर्यवान आहेत, हे सर्वच जगात सुव्यवस्था राखणारे आहेत.
श्रीमैत्रेय उवाच येयं नित्या स्थितिर्ब्रह्मन्नित्यसर्गस्तथेरितः । नित्याभावश्च तेषां वै स्वरूपं मम कथ्यताम् ॥ १,७.
श्रीमैत्रेय म्हणाले: ब्रह्मन्, तुम्ही जी ही नित्य व्यवस्था आणि नित्य सृष्टी सांगितली, त्यांचे खरे स्वरूप आणि शाश्वत स्वरूप मला कृपया समजावून सांगा.
श्रीपराशर उवाच सर्गस्थितिविनाशांश्च भगवान्मधुसूदनः । तैस्तै रूपैरचिन्त्यात्मा करोत्यव्याहतो विभुः ॥ १,७.
श्रीपराशर म्हणाले: भगवंत मधुसूदन, ज्यांचे स्वरूप समजण्यापलीकडे आहे, ते विविध रूपांनी सृष्टी, स्थिती आणि संहार अखंडपणे आणि अडथळ्याविना घडवतात.
नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिको द्विज । नित्यश्च सर्वभूतानां प्रलयोऽयं चतुर्विधः ॥ १,७.
द्विजा, सर्व जीवांसाठी चार प्रकारचे संहार आहेत: नैमित्तिक, प्राकृत, अत्यंतिक आणि नित्य.
ब्रह्मो नैमित्तिकस्तत्र च्छेतेयं जगतीपतिः । प्रयाति प्राकृतं चैव ब्रह्मण्डं प्रकृतौ लयम् ॥ १,७.
त्यात नैमित्तिक संहाराला 'ब्रह्माचा' असे म्हणतात; त्यावेळी जगाचा स्वामी झोपतो आणि ब्रह्मांड पुन्हा मूळ अवस्थेत विलीन होते.
ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि । नित्यः सदैव भूतानां यो विनाशो दिवानिशम् ॥ १,७.
ज्ञानामुळे होणारा संहार अत्यंतिक म्हणतात, तो योग्यांना परमात्म्यात मिळतो; आणि नित्य संहार म्हणजे सर्व जीवांचा दिवस-रात्र होणारा नाश.
प्रसूतिः प्रकृतेर्या तु सा सृष्टिः प्राकृता स्मृता । दैनन्दिनी तथा प्रोक्ता नान्तरप्रलयादनु ॥ १,७.
प्रकृतीतून निर्माण होणारी सृष्टी प्राकृत सृष्टी म्हणून ओळखली जाते; हीच दैनंदिन सृष्टी म्हणतात, जी मधल्या संहारानंतर होते.
भूतान्यनुदिने यत्र जायन्ते मुनिसत्तम । नित्यसर्गो हि स प्रोक्तः पुराणार्थविचक्षणैः ॥ १,७.
मुनिश्रेष्ठा, जिथे दररोज जीव जन्म घेतात, तिला नित्य सृष्टी असे पुराणज्ञ लोक म्हणतात.
एवं सर्वशरीरेषु भगवान्भूतभावनः । संस्थितः कुरुते विष्णुरुत्पत्तिस्थितिसंयमान् ॥ १,७.
अशा प्रकारे सर्व शरीरांत भगवंत, सर्व जीवांचे जनक विष्णू, वास करतात आणि सृष्टी, स्थिती व संहार घडवतात.
सृष्टि स्थितिविनाशानां शक्तयः सर्वदेहिषु । वैष्णव्यः परिवर्तन्ते मैत्रेयाहर्निशं समाः ॥ १,७.
मैत्रेय, सृष्टी, स्थिती आणि संहार या विष्णूच्या शक्ती सर्व देहधारकांत दिवस-रात्र, युगानुयुगे फिरत असतात.
गुणत्रयमयं ह्यतद्ब्रह्यन् शक्तित्रयं महत् । योऽतियाति सा यात्येव परं नावर्तते पुनः ॥ १,७.
जो तीन गुणांनी बनलेल्या आणि महत्त्व असलेल्या, पण ब्रह्म नसलेल्या या तीन शक्तींना ओलांडतो, तो खरोखरच परम पदाला पोहोचतो आणि पुन्हा जन्म घेत नाही.
श्रीपारशर उवाच कथितस्तामसः सर्गो ब्रह्मणस्ते महामुने । रुद्रसर्गं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १,८.
श्रीपराशर म्हणाले: महर्षे, तमोगुणातून निर्माण झालेली सृष्टी मी तुला सांगितली आहे; आता मी रुद्राची सृष्टी सांगतो, ती लक्ष देऊन ऐक.
कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतं प्रध्यायतस्ततः । प्रादुरासीत्प्रभोरङ्के कुमारो नीललोहितः ॥ १,८.
कल्पाच्या सुरुवातीला ब्रह्मदेवांनी स्वतःसारखा पुत्र मिळावा म्हणून ध्यान केले, तेव्हा प्रभूंच्या मांडीवर निळ्या आणि लाल रंगाचा एक कुमार प्रकट झाला.
रुरोद सुस्वरं सोथ प्राद्रवद्दि जसत्तम । किं त्वं रोदिषि तं ब्रह्म रुदन्तं प्रत्युवाच ह ॥ १,८.
तो मुलगा स्वच्छ आवाजात रडला आणि पळून गेला, मुनिश्रेष्ठा. तेव्हा ब्रह्मदेवांनी त्याला, 'तू का रडतोस?' असे विचारले.
नाम देहीति तं सोऽथ प्रत्युवाच प्रजापतिः । रुद्रस्त्वं देवनाम्नासि मारो दीर्धैर्यमावह । एवमुक्तः पुनः सोऽथ सप्तकृत्वो रुरोद वै ॥ १,८.
मग प्रजापतींनी त्याला सांगितले, 'तुझे नाव देह असो.' पण देवांच्या भाषेत तू रुद्र आहेस; हे संहारक, धैर्य धारण कर. असे सांगितल्यावर तो पुन्हा सात वेळा रडला.
ततोन्यानि ददौ तस्मै सप्त नामानि वै प्रभुः । स्थानानि चैषामष्टानां पत्नीः पुत्रांश्च स प्रभुः ॥ १,८.
मग प्रभूंनी त्याला आणखी सात नावे दिली, आणि त्या प्रत्येकांसाठी वेगवेगळी स्थाने, पत्नी आणि पुत्रही दिले.
भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज । भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः ॥ १,८.
द्विजा, पितामहांनी त्याला भव, शर्व, ईशान, पशुपती, भीम, उग्र आणि महादेव ही नावे दिली.
चक्रे नामान्यथैतानि स्थानान्येषां चकार सः । सूर्यो जलं मही वायुर्वह्निराकाशमेव च । दीक्षितो ब्रह्मणः सोम इत्येतास्तनवः क्रमात् ॥ १,८.
त्यांनी ही नावे आणि त्यांची स्थाने ठरवली: सूर्य, पाणी, पृथ्वी, वारा, अग्नी, आकाश, ब्रह्मदेवांचे दीक्षित, आणि चंद्र—ही त्याच्या अनुक्रमे रूपे आहेत.
सुवर्चला तथैवोषा विकेशी चापरा शिवा । स्वाहा दिशस्तथा दीक्षा रोहिणी च यथाक्रमम् ॥ १,८.
सुर्वर्चला, उषा, विकेशी, शिवा, स्वाहा, दिशा, दीक्षा आणि रोहिणी — या सर्व जशा आहेत तशा त्यांच्या योग्य क्रमाने सांगितल्या आहेत.
सूर्यादीनां द्विजश्रेष्ठ रुद्राद्यैर्नामभिः सह । पत्न्यः स्मृता महाभाग तदपत्यानि मे शृणु ॥ १,८.
सूर्य आणि इतर देव, तसेच रुद्र वगैरे यांच्या पत्न्या, हे द्विजश्रेष्ठ, प्रसिद्ध आहेत; आता त्यांच्या उत्तम संततीबद्दल माझ्याकडून ऐक.