ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ରାଜା ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ରାଜସିଂହାସନ ଓ ଆଇଶ୍ୱର୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ମୃଗଶାଵକଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ତାହାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆସକ୍ତ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ମନ ଏପରି ଭାବେ ମୃଗଶାଵକରେ ଲଗି ରହିଥିଲା—"ଏହା ଜଙ୍ଗଲରୁ ସୁସ୍ଥ ଭାବେ ଫେରିବ, ମୋତେ ଖୁସି କରିବ, ତା'ର ଶିଙ୍ଗର ଟିପ୍ରେ ଗଳା ଚୁଲିବ।" ମୃଗଶାଵକ ଘାସ ଖାଇ ଗଲା ପରେ, ଘାସର ଶିରା ଭାଗ ଚିରାଯାଇ ଅପୂର୍ୱ ରୂପେ ତେଜମୟ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ଗାୟକମାନେ ଏକ ଗାନ ଗାଉଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ, ମୃଗଶାଵକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନଥିବା ବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ମନ ସେଥିରେ ଲଗି ରହୁଥିଲା; ଯେତେବେଳେ ମୃଗଶାଵକ ନିକଟରେ ଥାଏ, ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଆସକ୍ତି କାରଣରେ ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିଲା, ଯଦିଓ ସେ ଏକ ତ୍ୟାଗୀ ରାଜା ଥିଲେ। ଅବଶେଷରେ, ତାଙ୍କର ଆଇଶ୍ୱର୍ୟ ଏମିତି ଅଚଞ୍ଚଳ ରହିଲା ଯେ, ଏହା ମୃଗଶାଵକ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୂର ହେଉଥିଲା। କାଳକ୍ରମେ, ମୃଗଶାଵକ ରାଜାଙ୍କୁ ଏମିତି ଦେଖୁଥିଲା, ଯେପରି ଜଣେ ପୁଅ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏପରି ଏକ ଦିନ, ଏ ମହାତ୍ମା ରାଜା ମୃତ୍ୟୁ ବେଳେ ମୃଗଶାଵକ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମନ ସେଥିରେ ଏପରି ଲଗି ରହିଲା ଯେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଚିତ୍ତଭାବ ନେଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି, ସେ ଜମ୍ବୁ ମାର୍ଗ ର ମହାବନରେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଏକ ମୃଗ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଥିବା ଦ୍ୱାରା, ସେ ସଂସାର ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହେଇ, ମାଆକୁ ଛାଡ଼ି ଆଉଥରେ ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଶୁଖିଲା ଘାସ ଓ ପତ୍ର ଖାଇ, ଏହି ମୃଗ ଜନ୍ମ ଆଣିଥିବା କର୍ମର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ। ତାଁଠାରେ ମୃଗ ଦେହ ଛାଡ଼ି, ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୋଗୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବଡ଼ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝି ପାରିଥିବା ସେ, ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରକୃତିରୁ ଅଲଗା ବୁଝିଲେ। ଏହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ, ଦେବତାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ନିଜ ପରି ଏକତା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ। ଯଦିଓ ସେ ଉପନୟନ ହେଇଥିଲେ, ତଥାପି ଗୁରୁ ଶିଖାଇଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ନାହିଁ, କୌଣସି କ୍ରିୟା ବା ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ବାରମ୍ବାର କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅତି କମ୍ କଥା କହୁଥିଲେ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଭାଷା ଓ ଶିକ୍ଷାର ଅଭାବ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ଥିଲା, କପଡ଼ା ମେଲା ଓ ଦନ୍ତ-ମୁଁହ ଅପରିଷ୍କୃତ ଥିଲା, ଏହି ଦ୍ୱିଜତି ଲୋକମାନେ ଉପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏହାର କାରଣ ଏହି ଯେ, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଯୋଗୀ ସମ୍ମାନ ପାଉଛନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କର ଯୋଗଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଉପେକ୍ଷା କଲେ, ଯୋଗୀ ସଫଳତା ପାଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ ଯୋଗୀ, ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଉପେକ୍ଷା କରୁଥିବେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମର ପଥ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ, ସେମାନେ ଯୋଗୀଙ୍କର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କ ଉପଦେଶ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ମହାପୁରୁଷ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ମୂଢ଼ ବା ମଦମାତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିପରି ଦେଖାଯିବା ଆଚରଣ କଲେ। ଧାନ୍ୟ, ଦାଲ, ତିଳ, ଚାଉଳ, କନ୍ଦମୂଳ, ବନଫଳ ବା ବୀଜ ଯେତେବେଳେ ମିଳିଥିଲା, ସେ ସମୟ ନିୟମ ରେ ଅତିରିକ୍ତ ଖାଇ ନେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ଚଳିଯିବା ପରେ, ଭାଇ, ଭାଉଜ, ଆତ୍ମୀୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ର କାମ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗାଇ ଦେଲେ, ତାଙ୍କୁ ମାତ୍ର ମୋଟା ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବାହ୍ୟରୁ ମୂଢ଼ ଦେଖାଯାଏ ଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ସମସ୍ତ କାମ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ କରୁଥିଲେ, ମାତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ପୁରସ୍କୃତ ହୁଏଥିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରାଜଚାମର ତାଙ୍କୁ ଅବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି ଅପରିଷ୍କୃତ ଦେଖି, କାଳୀ ଦେବୀଙ୍କ ବଳି ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବୈଶସ ବଳି ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ରାତିରେ ତାଙ୍କୁ ଶୋଭିତ କରାଯିବା ପରେ, ମହାକାଳୀ ଦେବୀ ଯୋଗେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତା'ପରେ, ରାତିରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଧରି, ତାଙ୍କ ସହଚରୀମାନେ ସହିତ ରାଜଚାମରଙ୍କ ଗଳା କାଟି, ତାଙ୍କ ରକ୍ତ ପିଇଲେ। ଏହା ପରେ, ସୌଭୀର ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଯାତ୍ରା କଲେ, ବଳିଆ ମଜୁରୀ ଉଠାଇବା ନିମିତ୍ତେ ଏହି ଦ୍ୱିଜତିକୁ ଭାବିଲେ, "ଏହିଏ ମଜୁରୀ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।" ତାଙ୍କ ଅପରିଷ୍କୃତ ଅବସ୍ଥା ଓ ଅବ୍ରାହ୍ମଣ ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ମଜୁରୀ ଉଠାଇବାକୁ ଲଗାଇଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଏଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦୋଳାରେ ବସି, ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ମହାମୁନି କପିଳଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଉଥିଲେ, କାରଣ ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ: "ଏହି ଦୁଃଖମୟ ସଂସାରରେ ମାନବ ନିମିତ୍ତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେୟ କଣ?" ବଳିଆ ମଜୁରୀ ଏହି ଦ୍ୱିଜତିଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଇ ଯିବାକୁ ଆଜ୍ଞା କଲେ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ପାତ୍ର ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ, ଆପଣଙ୍କର ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଦୋଳା ଉଠାଇଲେ। ସେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ମଜୁରୀମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଉଥିଲେ। ରାଜା ଦେଖିଲେ ଯେ, ଦୋଳା ଅସମ ଭାବେ ଚାଲୁଛି, ତେଣୁ କହିଲେ, "ଏହି କ'ଣ? ସମ ଭାବେ ଚାଲାନ୍ତୁ, ଦୋଳାବାହକମାନେ!" ପୁନି ଦେଖିଲେ ଦୋଳା ଅସମ, ତେଣୁ ପୁନି ପଚାରିଲେ, "ଏହି କ'ଣ? ଠିକ୍ ଭାବେ କାହିଁକି ଉଠାଇ ନାହାଁତ?" ରାଜାଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ମଜୁରୀମାନେ କହିଲେ, "ଏହି ଜଣେ ଧୀରେ ଚାଲୁଛନ୍ତି।" ରାଜା ପଚାରିଲେ, "ମୋ ଦୋଳା କିଛି ଦୂର ଉଠାଇଲେ ହିଁ ଥକିଗଲେ? କିମ୍ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏତେ ଭାର ଉଠାଇ ପାରୁନାହାଁତ?" ଏହି ଦ୍ୱିଜତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦୋଳା ଉଠାଉଛି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଥକିନାହିଁ, ମୋତେ କୌଣସି କ୍ଷୟ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ, ରାଜା।" ରାଜା କହିଲେ, "ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖାଯାଉଛ, ଏବଂ ଦୋଳା ତୁମ ଉପରେ ଅଛି। ଶରୀରୀ ଜନଙ୍କୁ ଭାର ଉଠିଲେ ଥକାନି ଆସେ।