हिरण्यनाभस्य तैः ब्राह्मणश्रेष्ठैः प्राप्ताः संहिताः, विद्वद्भिः पूर्वगायका इति साम्नः कीर्त्यन्ते। पौष्पिञ्जेः शिष्याः—लोकाक्षिः, कुथुमिः, कुसीदिः, लङ्गलिः च—अन्यैः सह संहिताः बहुधा प्रवर्द्धयन्। हिरण्यनाभस्य शिष्यः स बुद्धिमान् स्वशिष्येभ्यः चतुर्विंशतिं संहिताः प्रावर्तयत्, ये सिद्धपुरुषाः आसन्। तैः अपि सामवेदः शाखाभिः समृद्धः अभवत्। अथ अहं अथर्ववेदसंहितानां समुच्चयम् उक्तुम् इच्छामि। सः तं शिष्यं कबन्धं अध्यापयामास, स च दृढनिष्ठः सन्, देवदर्शाय तथा पथ्याय तम् अवेदयत्। सुमन्तुः नाम महर्षिः, तेजस्वी ज्ञानसम्पन्नः, अथर्ववेदं शिष्येभ्यः शिक्षयामास। देवदर्शस्य शिष्याः आसन्—मौदगः, ब्रह्मबलिः, शौक्यायनिः, पिप्पलादः, अपरः च महर्षिः। हे ब्राह्मण, पथ्यस्य अपि त्रयः शिष्याः आसन्, येन संहिताः विभागः कृतः—जाजालिः, कुमुदः, तृतीयः शौनकः। शौनकः तु ताम् अव्यभिचार्य स्थाप्य, एकां संहितां बभ्रवे, द्वितीयां सौन्धवायनाय दत्तवान्। सैन्धवः च मुञ्जिकेशः च स्थापिता संहितां त्रिधा विभज्य, नक्षत्रकल्पादीनि च वेदसंहिताः अपि तथैव। चतुर्थः आङ्गिरसः, पञ्चमः शान्तिकल्पः, एते अथर्वणेषु संहिताकर्तारः प्रमुखाः। आख्यानोपाख्यानगीतसूत्रैः, पुराणार्थकुशलः पुराणसंहितां समरचयत्। महर्षेः व्यासस्य प्रसिद्धः शिष्यः सूतः रोमहर्षणः; तस्मै व्यासः पुराणसंहितां दत्तवान्। सुमतिः, अग्रिवर्जः, मित्रायु, शंशपायनः, अकृतव्रणः, सावर्णिः—एते षट् शिष्यत्वं प्राप्तवन्तः। कश्यपः संहितां समरचयत्, सावर्णिः शंशपायनः च तथैव। रोमहर्षणः अपि अपरां संहितां कृतवान्; एताः त्रयाणां मूलसंहिताः अभवन्। एवं चतुर्विधेन विभागेन, हे द्विजश्रेष्ठ, सर्वेषां पुराणानां प्रथमतया ब्रह्मपुराणं कथ्यते। पुराणविद्भिः अष्टादश पुराणानि निर्दिष्टानि—ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव, भागवत च। ततः नारदीय, सप्तमं मार्कण्डेय, अष्टमं आग्नेय, नवमं भविष्य। दशमं ब्रह्मवैवर्त, एकादशं लिङ्ग, द्वादशं वाराह, त्रयोदशं स्कन्द। चतुर्दशं वामन, पञ्चदशं कूर्म, षोडशं मत्स्य, गरुड, ततो ब्रह्माण्डं श्रेष्ठतमम्। एवं मुनिभिः उपपुराणानि अपि उक्तानि; एते अष्टादश महापुराणानि, हे महर्षे। सृष्टिः, प्रलयः, वंशानुक्रमः, मन्वन्तराणि, वंशानां कर्माणि—एतेषु सर्वेषु वर्णितानि। यद् अहं पुराणेषु त्वां प्रति उक्तवान्, तत् वैष्णवं नाम, पद्मानन्तरम्। सृष्टिप्रलयवंशमन्वन्तरेषु, सर्वत्र श्रीविष्णुः एव वर्ण्यते, हे महात्मन्। चतुर्दश विद्याः—चत्वारः वेदाः, वेदाङ्गानि, मीमांसा, न्यायविशारदता, पुराणानि, धर्मशास्त्राणि। त्रयः विद्याः—आयुर्वेदः, धनुर्वेदः, गान्धर्वः; चतुर्थी अर्थशास्त्रविद्या; एवं अष्टादश विद्याः सन्ति। ब्रह्मर्षयः प्रथमाः विज्ञेयाः; तेषां देवर्षयः, ततः राजर्षयः, तत्र ऋषिवंशत्रयम् उत्पन्नम्। एवं शाखाः उपशाखाः च उक्ताः; शाखाकर्तारः, विभागहेतवः अपि निरूपिताः। प्रतिमन्वन्तरे शाखाविभागः तुल्यः इति मन्यन्ते; प्राजापत्यः, सनातनवेदः, एष त्रिविधव्यवस्था, हे द्विज। एतत् सर्वम् अहं यथापृष्टम् उक्तवान्, हे मैत्रेय; किं वा वेदसम्बद्धं श्रोतुम् इच्छसि? यद् यत् त्वया पृष्टं, तत् सर्वम् उक्तम्, हे द्विज; अहम् अपि त्वत्तः एकम् एव श्रोतुम् इच्छामि—तद् ब्रूहि। सप्त द्वीपाः, अधःपथाः, सप्त लोकाः, यत् यत् अस्ति, तानि सर्वाणि अस्मिन् ब्रह्माण्डे व्याप्य सन्ति। तत्र स्थूलानि सूक्ष्माणि, अतिसूक्ष्माणि, स्थूलात् स्थूलतराणि च सर्वाणि भूतानि सन्ति। हे मुनिश्रेष्ठ, अष्टमांशमपि अङ्गुलस्य नास्ति यत्र प्राणिनः कर्मबन्धनैः निबद्धाः न सन्ति। एते सर्वे आयुषः अन्ते यमस्य वशं यान्ति, हे भगवन्, तत्र तत्र तेषां यथायोग्यं यातनाः प्राप्यन्ते। यातनाभ्यः पतित्वा, देवादिभिः सह, प्राणी विविधेषु योनिषु भ्रमन्ति; एष शास्त्रसिद्धान्तः। ये यमवशगाः, तेषां विषये श्रोतुम् इच्छामि; केन कर्मणा नराः तस्य वशं न यान्ति, तद् ब्रूहि, हे निष्पाप। पराशरः उवाच—एष एव प्रश्नः पूर्वं महात्मना नकुलेन कृतः, तस्मै भीष्मः पितामहः उत्तरं दत्तवान्; तत् शृणु। भीष्मः उवाच—कदाचित्, हे वत्स, मम मित्रम् एकः ब्राह्मणः कालिङ्गकः, पूर्वजन्मस्मरणशीलः, मम समीपम् आगतः, तेन मया पृष्टः। सः यत् अभूत्, यत् भवति, यत् भविष्यति, तद् वर्णितवान्; च यथैव सः बुद्धिमान् उक्तवान्, तथैव अभवत्। सः श्रद्धालुः ब्राह्मणः पुनः मया पृष्टः; यद् यत् सः उक्तवान्, तत् कदापि मिथ्या न दृष्टम् मया।