నిమిత్తమాత్రం ముక్త్వైవం నాన్యత్కించిదపేక్షతే । నీయతే తపతాం శ్రేష్ఠ స్వశక్త్యా వస్తు వస్తుతామ్
కారణమాత్రుడిగా తప్ప, ఆయనకు ఇంకేమీ అవసరం లేదు. మునివరా, తన స్వశక్తితో ప్రతి వస్తువు తన స్వరూపాన్ని పొందుతుంది.
శ్రీమైత్రేయ ఉవాచ అర్వాక్స్రోతాస్తు కథితో భవతా యస్తు మానుషః । బ్రహ్మన్విస్తరతో బ్రూహి బ్రహ్మ తమసృజద్యథా ॥ ౧,౬.
శ్రీమైత్రేయుడు ఇలా అడిగాడు: భగవన్, మీరు మానవ సృష్టిని వివరంగా చెప్పారు. బ్రహ్మదేవుడు దాన్ని ఎలా సృష్టించాడో నాకు పూర్తిగా వివరించండి.
యథా చ వర్ణానసృజద్యద్గుణాం శ్చ ప్రజాపతిః । యచ్చ తేషాం స్మృతం కర్మ విప్రాదీనాం తదుచ్యతామ్ ॥ ౧,౬.
ప్రజాపతి వర్ణాలను, వాటి లక్షణాలను ఎలా సృష్టించాడో చెప్పండి. బ్రాహ్మణులు మొదలైన వారికి ఏ విధమైన కర్తవ్యాలు నిర్ణయించబడ్డాయో కూడా వివరించండి.
శ్రీపరాశర ఉవాచ సత్యాభిధ్యాయినః పూర్వం సిసృక్షేర్బ్రహ్మణో జగత్ । అజాయన్త ద్విజశ్రేష్ఠ సత్త్వోద్రిక్తా ముఖాత్ప్రజాః ॥ ౧,౬.
శ్రీపరాశరుడు ఇలా అన్నాడు: ముందుగా, బ్రహ్మదేవుడు లోకాన్ని సృష్టించాలనే సంకల్పంతో, సత్యాన్ని ఆచరించే, సత్త్వగుణం ఎక్కువగా ఉన్న ప్రజలను తన నోటి నుండి సృష్టించాడు, ద్విజశ్రేష్ఠా.
వక్షమో రజసోద్రిక్తాస్తథా వై బ్రహ్మణోఽభవన్ । రజసా తమసా చైవ సముద్రిక్తాస్తథోరుతః ॥ ౧,౬.
బ్రహ్మదేవుని ఛాతి నుండి రాజోగుణం ఎక్కువగా ఉన్నవారు, తొడల నుండి రాజోగుణం, తమోగుణం కలిసినవారు పుట్టారు.
పద్భ్యామన్యాః ప్రజా బ్రహ్మా ససర్జ ద్విజసత్తమ । తమఃప్రధానాస్తాః సర్వశ్చాతుర్వర్ణ్యమిదం తతః ॥ ౧,౬.
తన పాదాల నుండి ఇతర ప్రజలను బ్రహ్మదేవుడు సృష్టించాడు, ద్విజశ్రేష్ఠా. వారు తమోగుణం ప్రధానంగా ఉండేవారు. అలా ఈ నాలుగు వర్ణాలు ఏర్పడ్డాయి.
బ్రహ్మణాః క్షత్రియా వేశ్యాః శూద్రాశ్చ ద్విజసత్తమ । పాదోరువక్షస్థలతో ముఖతశ్చ సముద్గతాః ॥ ౧,౬.
బ్రాహ్మణులు నోటిలోంచి, క్షత్రియులు ఛాతిలోంచి, వైశ్యులు తొడలలోంచి, శూద్రులు పాదాలలోంచి పుట్టారు, ద్విజశ్రేష్ఠా.
యజ్ఞనిష్పత్తయే సర్వమేతద్బ్రహ్యా చకార వై । చాతుర్వర్ణ్యం మహాభాగ యజ్ఞసాధనముత్తమమ్ ॥ ౧,౬.
యజ్ఞాలు జరుగేందుకు, బ్రహ్మదేవుడు ఈ మొత్తం నాలుగు వర్ణాల వ్యవస్థను అత్యుత్తమ యజ్ఞ సాధనంగా సృష్టించాడు, మహాభాగ.
యజ్ఞైరాప్యాయితా దేవా వృష్ట్యుత్సర్గేణ వై ప్రజాః । ఆప్యాయయన్తే ధర్మజ్ఞ యజ్ఞాః కల్యాణహేతవః ॥ ౧,౬.
యజ్ఞాలతో దేవతలు సంతృప్తి చెంది, వర్షాన్ని కురిపిస్తారు. అలా ప్రజలు జీవించగలుగుతారు. ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడా, యజ్ఞాలు మంచి ఫలితాలకూ, శ్రేయస్సుకూ కారణమవుతాయి.
నిష్పాద్యన్తే నరైస్తైస్తు స్వధర్మాభిరతైః సదా । విశుద్ధాచరణైపేతైః సద్భిః సన్మార్గగామిభిః ॥ ౧,౬.
తమ తమ కర్తవ్యాలను నిబద్ధంగా పాటించే, పవిత్రమైన ప్రవర్తన కలిగిన, సద్గుణాలు కలిగిన మంచి మనుషులు ఎప్పుడూ ఆ యజ్ఞాలను నిర్వహిస్తారు.
స్వర్గాపవర్గౌ మానుష్యాత్ప్రాప్నువన్తి నరా మునే । యచ్చాభిరుచితం స్థానం తద్యాన్తి మనుజా ద్విజ ॥ ౧,౬.
మహర్షీ, మానవులలో కొందరు స్వర్గాన్ని, మరికొందరు మోక్షాన్ని, లేదా ఎవరికీ ఏ స్థానం ఇష్టమో, ఆ స్థానాన్ని సాధిస్తారు.
ప్రజాస్తా బ్రహ్మణా సృష్టాశ్చాతుర్వర్ణ్యవ్యవస్థి తాః । సమ్యక్ఛ్రద్ధాః సమాచారప్రవణా మునిసత్తమ ॥ ౧,౬.
బ్రహ్మా సృష్టించిన ఆ ప్రజలు, నాలుగు వర్ణాలుగా ఏర్పడి, సరైన విశ్వాసంతో, మంచి ప్రవర్తన వైపు ఆకర్షితులై ఉంటారు, మునిశ్రేష్టా.
యథేచ్ఛావాసనిరతాః సర్వబాధావివర్జితాః । శుద్ధాన్తః కరణాః శుద్ధాః కర్మానుష్ఠా ననిర్మలాః ॥ ౧,౬.
వారు తమ ఇష్టానుసారం నివసిస్తూ, అన్ని బాధల నుండీ విముక్తులై, శుద్ధమైన మనస్సుతో, నిర్మలమైన కార్యాలతో, పాపరహితంగా జీవిస్తారు.
శుద్ధే చ తాసాం మనసి శుద్ధేన్తఃసంస్థితే హరౌ । సుద్ధజ్ఞానం ప్రపశ్యన్తి బిల్వాఖ్యం యేన తత్పదమ్ ॥ ౧,౬.
వారి మనస్సు శుద్ధంగా ఉండగా, అంతరంగంలో శుద్ధమైన హరిలో స్థిరపడినప్పుడు, వారు శుద్ధమైన జ్ఞానాన్ని పొందుతారు. దానివల్ల బిల్వ అనే పరమ పదాన్ని చేరుకుంటారు.
తతః కాలాత్మ కో యోఽసౌ స చాంశః కథితో హరేః । స పాతయత్యఘం ఘోరమల్పమల్పాల్పసారవత్ ॥ ౧,౬.
ఆ తరువాత, కాలమనే హరి యొక్క భాగంగా చెప్పబడే ఆ తత్వం, ఎంత చిన్నదైనా, భయంకరమైన పాపాన్ని నాశనం చేస్తుంది.
అధర్మబీజముద్భుతం తమోలోభసముద్భవమ్ । ప్రజాసు తాసు మైత్రేయ రాగాదికమసాధకమ్ ॥ ౧,౬.
మైత్రేయా, ఆ ప్రజలలో, అంధకారం, లోభం వలన పుట్టే అధర్మబీజం, రాగాది దోషాలు వంటి అనర్హమైన లక్షణాలు కలుగుతాయి.
తతః సా సహజా సిద్ధస్తాసాం నాతీవ జాయతే । రసోల్లాసాదయశ్చాన్యాః సిద్ధయోష్టౌ భవన్తి యాః ॥ ౧,౬.
అప్పుడు, సహజంగా కలిగే సిద్ధి వారికి ఎక్కువగా కలగదు. రుచిలో ఆనందం వంటి మిగతా ఎనిమిది సిద్ధులు కలుగుతాయి.
తాసు క్షీణాస్వశేషాసు వర్ధమానే చ పాతకే । ద్వన్ద్వాభిభవదుఃఖార్తాస్తా భవన్తి తతః ప్రజాః ॥ ౧,౬.
ఆ సిద్ధులు తగ్గిపోయి, కొంత మాత్రమే మిగిలినప్పుడు, పాపం పెరిగినప్పుడు, ద్వంద్వాల ప్రభావం వల్ల కలిగే బాధలకు ఆ ప్రజలు గురవుతారు.
తతో దుర్గాణి తాశ్చక్రుర్ధాన్వం పార్వతమౌదకమ్ । కృత్రిమం చ తథా దుర్గం పురఖర్వటకాదికమ్ ॥ ౧,౬.
అప్పుడు వారు అడవి, పర్వత, నీటి కోటలు, అలాగే కృత్రిమ కోటలు, పట్టణాలు, చిన్న గ్రామాలు నిర్మించారు.
గృహీణి చ యథాన్యాయం తేషు చకుః పురాదిషు । శీతాతపాదిబాధానాం ప్రశమాయ మహామతే ॥ ౧,౬.
ఆ పట్టణాల్లో మరియు ఇతర ప్రదేశాల్లో వారు న్యాయంగా ఇళ్ళు కట్టారు. శీతలత, వేడి వంటి బాధలను తగ్గించేందుకు, మహామతి.
ప్రతీకారమిమం కత్వా శీతాదేస్తాః ప్రజాః పునః । వార్తోపాయం తతశ్చక్రుర్హస్తసిద్ధిం చ కర్మజామ్ ॥ ౧,౬.
శీతలత మొదలైన బాధలకు నివారణగా ఇలా ఏర్పాట్లు చేసిన తరువాత, ఆ ప్రజలు జీవనోపాధి మార్గాలు, చేతిపనులు వంటి వృత్తులను ఏర్పరిచారు.
వ్రీహయశ్చ యవాశ్చైవ గోధూమాశ్చణవస్తిలాః । ప్రియఙ్గవో హ్యుదా రాశ్చ కోరదూషాః సతీనకాః ॥ ౧,౬.
వరి, యవ, గోధుమ, శనగ, నువ్వులు, ప్రియంగు, ఉదార, కోరడూష, సతీనక అనే ధాన్యాలు గుర్తించబడ్డాయి.
మాషా ముద్గా మసూరాశ్చ నిష్పావాః సకులాత్థకాః । ఆఢక్యశ్చణకాశ్చైవ శణాః సప్తదశ స్మృతాః ॥ ౧,౬.
మినుములు, పెసర్లు, మసూరులు, నిష్పావ, కులత్థ, ఆఢక్య, శనగలు, ఎండు జుట్టు — ఇవి పదిహేడు రకాలుగా చెప్పబడ్డాయి.
ఇత్యేతా ఓషధీనాం తు గ్రామ్యానాం జాతయో మునే । ఓషధ్యో యజ్ఞియాశ్చైవ గ్రామ్యారణ్యాశ్చతుర్దశ ॥ ౧,౬.
మహర్షీ, ఇవే గ్రామాల్లో పండే ఔషధి జాతులు. యజ్ఞాలకు ఉపయోగించే గ్రామ్య, అరణ్య ఔషధులు కలిపి పద్నాలుగు రకాలున్నాయి.
వ్రీహయఃసయవా మాషా గోధూమాశ్చాణవ స్తిలాః । ప్రియఙ్గుసప్తమా హ్యేతే అష్టమాస్తు కులత్థకాః ॥ ౧,౬.
వరి, యవ, మినుములు, గోధుమ, శనగ, నువ్వులు, ప్రియంగు ఏడవది; ఎనిమిదవది కులత్థ.
శ్యామాకాస్త్వథ నీవారా జర్తిలాః సగవేధుకాః । తథా వేణుయవాః ప్రోక్తస్తథా మర్కటకా మునే ॥ ౧,౬.
శ్యామాక, నివార, జర్తిల, గవేధుక, వేణుయవ, మార్కటక — ఇవి కూడా మహర్షీ, చెప్పబడ్డాయి.
గ్రామ్యారణ్యాః స్మృతా హ్యేతా ఓషధ్యస్తు చతుర్దశ । యజ్ఞనిష్పత్తయే యజ్ఞస్తథాసాం హేతురుత్తమః ॥ ౧,౬.
ఇవి పద్నాలుగు ఔషధాలు — ఇంట్లో పెరిగేవీ, అడవిలో పెరిగేవీ — యజ్ఞసాధన కోసం ఉన్నాయని చెప్పబడింది. యజ్ఞమే వీటి పరమార్థం.
ఏతాశ్చ సహ యజ్ఞేన ప్రజానాం కారణం పరమ్ । పరావరవిదః ప్రాజ్ఞాస్తతో యజ్ఞాన్వితన్వేత ॥ ౧,౬.
ఈ ఔషధాలు యజ్ఞంతో కలిసి సృష్టిలోని ప్రాణులకూ ప్రధాన కారణం. అందుకే, ఉన్నతమైన విషయాలు తెలిసిన వారు ఎప్పుడూ యజ్ఞాలు చేయాలి.
అహన్యహన్యనుష్ఠానం యజ్ఞానాం మునిసత్తమ । ఉపకారకరం పుంసాం క్రియమాణా ఘశాన్తిదమ్ ॥ ౧,౬.
మహర్షీ, ప్రతిరోజూ యజ్ఞాలు నిర్వహించడం మనుషులకు మేలు కలిగిస్తుంది, బాధలను తొలగిస్తుంది.
యేషాం తు కాలసృషోఽసౌ పాపబన్దుర్మహామునే । చేతఃసు వవృధే చక్రుస్తే న యజ్ఞేషు మానసమ్ ॥ ౧,౬.
కలియుగంలో పాపమయమైన సహవాసం వల్ల ఎవరి మనస్సు దుష్టమైందో వారు యజ్ఞాల పట్ల ఆసక్తి చూపలేదు.