അമ്ബ സമ്ഭൃത്യ സമ്ഭാരാന് ദുഃഖം ഹൃദി നിഗൃഹ്യ ച। വനവാസകൃതാ ബുദ്ധിര്മമ ധര്മ്യാനുവര്ത്യതാമ്
അമ്മേ, ആവശ്യമായ സാധനങ്ങൾ ഒരുക്കി, ദുഃഖം ഹൃദയത്തിൽ അടക്കി വയ്ക്കണം; എന്റെ മനസ്സ് വനവാസത്തിലേക്ക് ഉറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ നീയും അതിൽ ധർമ്മപൂർവ്വം ചേർന്നിരിക്കണം.
ഏതദ് വചസ്തസ്യ നിശമ്യ മാതാ സുധര്മ്യമവ്യഗ്രമവിക്ലവം ച। മൃതേവ സംജ്ഞാം പ്രതിലഭ്യ ദേവീ സമീക്ഷ്യ രാമം പുനരിത്യുവാച
അവന്റെ ഈ നിഷ്പക്ഷവും ധാർമ്മികവുമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, മരിച്ചവനുപോലെ ആയിരുന്ന രാജ്ഞി വീണ്ടും ബോധം പ്രാപിച്ചു, രാമനെ നോക്കി വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
യഥൈവ തേ പുത്ര പിതാ തഥാഹം ഗുരുഃ സ്വധര്മേണ സുഹൃത്തയാ ച। ന ത്വാനുജാനാമി ന മാം വിഹായ സുദുഃഖിതാമര്ഹസി പുത്ര ഗന്തുമ്
മകനേ, നിന്റെ അപ്പനുപോലെ തന്നെയാണ് ഞാൻ, ഗുരുവായും സ്നേഹത്താലും; ഞാൻ നിന്നെ അനുമതിയില്ലാതെ, ഇത്രയും ദുഃഖിതയായ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് പോകാൻ നീ അർഹിക്കുന്നില്ല.
കിം ജീവിതേനേഹ വിനാ ത്വയാ മേ ലോകേന വാ കിം സ്വധയാമൃതേന। ശ്രേയോ മുഹൂര്തം തവ സംനിധാനം മമൈവ കൃത്സ്നാദപി ജീവലോകാത്
നീ ഇല്ലാതെ എനിക്ക് ഈ ജീവനും ലോകവും അമൃതവും എന്ത് ഉപകാരമാണ്? നിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഒരു നിമിഷം പോലും എനിക്ക് മുഴുവൻ ലോകത്തേക്കാൾ വിലപ്പെട്ടതാണ്.
നരൈരിവോല്കാഭിരപോഹ്യമാനോ മഹാഗജോ ധ്വാന്തമഭിപ്രവിഷ്ടഃ। ഭൂയഃ പ്രജജ്വാല വിലാപമേവം നിശമ്യ രാമഃ കരുണം ജനന്യാഃ
മഹാഗജം കത്തുന്ന ചൂളകളാൽ ഇരുണ്ടതിലേക്ക് ഓടിപ്പോകുന്നതുപോലെ, അമ്മയുടെ ദു:ഖഭരിതമായ വിലാപം കേട്ട് രാമനും കൂടുതൽ ദു:ഖത്തിൽ കത്തിപ്പോയി.
സ മാതരം ചൈവ വിസംജ്ഞകല്പാ- മാര്തം ച സൌമിത്രിമഭിപ്രതപ്തമ്। ധര്മേ സ്ഥിതോ ധര്മ്യമുവാച വാക്യം യഥാ സ ഏവാര്ഹതി തത്ര വക്തുമ്
അമ്മയെ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെയും, സുമിത്രയുടെ മകനായ ലക്ഷ്മണനെ ദു:ഖത്തിൽ കിടക്കുന്നതും കണ്ടു, ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ച രാമൻ അവിടത്തെ സാഹചര്യത്തിന് യോജിച്ച ധാർമ്മികമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
അഹം ഹി തേ ലക്ഷ്മണ നിത്യമേവ ജാനാമി ഭക്തിം ച പരാക്രമം ച। മമ ത്വഭിപ്രായമസംനിരീക്ഷ്യ മാത്രാ സഹാഭ്യര്ദസി മാ സുദുഃഖമ്
ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ നിന്റെ ഭക്തിയും വീര്യവും എപ്പോഴും അറിയുന്നു; പക്ഷേ, എന്റെ മനസ്സിലെ ആഗ്രഹം പരിഗണിക്കാതെ, അമ്മയോടൊപ്പം നീയും എന്നെ ഇങ്ങനെ ദു:ഖിപ്പിക്കരുത്.
ധര്മാര്ഥകാമാഃ ഖലു ജീവലോകേ സമീക്ഷിതാ ധര്മഫലോദയേഷു। യേ തത്ര സര്വേ സ്യുരസംശയം മേ ഭാര്യേവ വശ്യാഭിമതാ സപുത്രാ
ജീവന്മാരുടെ ലോകത്ത് ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവയെല്ലാം ധർമ്മഫലത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്; അവിടെയുള്ളവർ എല്ലാവരും സംശയമില്ലാതെ, ഇഷ്ടമുള്ള ഭാര്യയും മക്കളും പോലെ അനുസരണയുള്ളവരാണ്.
യസ്മിംസ്തു സര്വേ സ്യുരസംനിവിഷ്ടാ ധര്മോ യതഃ സ്യാത് തദുപക്രമേത। ദ്വേഷ്യോ ഭവത്യര്ഥപരോ ഹി ലോകേ കാമാത്മതാ ഖല്വപി ന പ്രശസ്താ
എല്ലാവരും ഒന്നിച്ച് ചേർന്ന് നിലകൊള്ളുന്നതും, ധർമ്മം ഉദയിക്കുന്നതുമായ കാര്യങ്ങൾ പിന്തുടരേണ്ടതാണ്. ലാഭം മാത്രം ലക്ഷ്യമിടുന്നവൻ ലോകത്ത് വെറുപ്പിന് വിധേയനാകും; സ്വാർത്ഥതയും ഇച്ഛാനുസൃതമായ ജീവിതവും പ്രശംസനീയമല്ല.
ഗുരുശ്ച രാജാ ച പിതാ ച വൃദ്ധഃ ക്രോധാത് പ്രഹര്ഷാദഥവാപി കാമാത്। യദ് വ്യാദിശേത് കാര്യമവേക്ഷ്യ ധര്മം കസ്തം ന കുര്യാദനൃശംസവൃത്തിഃ
ഗുരു, രാജാവ്, അച്ഛൻ, മുതിർന്നവൻ എന്നിവരിൽ ആരെങ്കിലും, കോപത്തിൽ, സന്തോഷത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ ആഗ്രഹത്തിൽ, ധർമ്മം പരിഗണിച്ച് ഏൽപ്പിച്ച കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാതെ ക്രൂരത കാണിക്കുന്നവൻ ആരാണ്?
ന തേന ശക്നോമി പിതുഃ പ്രതിജ്ഞാ- മിമാം ന കര്തും സകലാം യഥാവത്। സ ഹ്യാവയോസ്താത ഗുരുര്നിയോഗേ ദേവ്യാശ്ച ഭര്താ സ ഗതിശ്ച ധര്മഃ
എന്റെ അച്ഛന്റെ വാഗ്ദാനം ഞാൻ പൂർണ്ണമായി പാലിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല; അച്ഛൻ ഞങ്ങൾക്ക് ആജ്ഞാപക ഗുരുവാണ്, രാജ്ഞിയുടെ ഭർത്താവാണ്, ധർമ്മപഥമാണ്.
തസ്മിന് പുനര്ജീവതി ധര്മരാജേ വിശേഷതഃ സ്വേ പഥി വര്തമാനേ। ദേവീ മയാ സാര്ധമിതോഽഭിഗച്ഛേത് കഥംസ്വിദന്യാ വിധവേവ നാരീ
ധർമ്മരാജാവായ അച്ഛൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോഴും, സ്വന്തം മാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോഴും, രാജ്ഞി എങ്ങനെ ഭർത്താവില്ലാത്ത സ്ത്രീപോലെ എന്നോടൊപ്പം പോകാൻ കഴിയും?
സാ മാനുമന്യസ്വ വനം വ്രജന്തം കുരുഷ്വ നഃ സ്വസ്ത്യയനാനി ദേവി। യഥാ സമാപ്തേ പുനരാവ്രജേയം യഥാ ഹി സത്യേന പുനര്യയാതിഃ
രാജ്ഞിയേ, ഞാൻ കാടിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ ദയവായി ദേഷ്യം കാണിക്കരുത്; ഞങ്ങൾക്ക് ആശംസകൾ നേർക്കണം. കാലാവധി കഴിഞ്ഞാൽ ഞാൻ സത്യനിഷ്ഠയോടെ യയാതി മടങ്ങിയതുപോലെ തിരികെ വരാൻ കഴിയട്ടെ.
യശോ ഹ്യഹം കേവലരാജ്യകാരണാ- ന്ന പൃഷ്ഠതഃ കര്തുമലം മഹോദയമ്। അദീര്ഘകാലേന തു ദേവി ജീവിതേ വൃണേഽവരാമദ്യ മഹീമധര്മതഃ
രാജ്യത്തിനായി മാത്രം വലിയ പ്രശസ്തി നേടാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല; ഈ കുറച്ചുകാലത്തെ ജീവിതത്തിൽ, രാജ്ഞിയേ, ഞാൻ ഇന്ന് ധർമ്മവിരുദ്ധമല്ലാത്ത ചെറിയ ഭൂമി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു.
പ്രസാദയന്നരവൃഷഭഃ സ മാതരം പരാക്രമാജ്ജിഗമിഷുരേവ ദണ്ഡകാന്। അഥാനുജം ഭൃശമനുശാസ്യ ദര്ശനം ചകാര താം ഹൃദി ജനനീം പ്രദക്ഷിണമ്
അവൻ അമ്മയെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു; ദണ്ഡകവനം പോകാൻ ഉറച്ച മനസ്സോടെ തയ്യാറായി, അനിയനോട് ഉത്സാഹത്തോടെ ഉപദേശം നൽകി, അമ്മയെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു.
thumb|ദ്വാവിംശഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വാവിംശഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ഇപ്പൊഴുള്ള ഇരുപത്തിരണ്ടാം സർഗ്ഗം കേൾക്കട്ടെ.
അഥ തം വ്യഥയാ ദീനം സവിശേഷമമര്ഷിതമ്। സരോഷമിവ നാഗേന്ദ്രം രോഷവിസ്ഫാരിതേക്ഷണമ്
അപ്പോൾ രാമൻ തന്റെ പ്രിയ സുഹൃത്തും സഹോദരനുമായ ലക്ഷ്മണനോട് സമീപിച്ചു; അവൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി, ക്രോധം നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, കോപിതനായ ആനപോലെ നിന്നു.
ആസാദ്യ രാമഃ സൌമിത്രിം സുഹൃദം ഭ്രാതരം പ്രിയമ്। ഉവാചേദം സ ധൈര്യേണ ധാരയന് സത്ത്വമാത്മവാന്
ആത്മസംയമനത്തോടെ ധൈര്യത്തോടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
നിഗൃഹ്യ രോഷം ശോകം ച ധൈര്യമാശ്രിത്യ കേവലമ്। അവമാനം നിരസ്യൈനം ഗൃഹീത്വാ ഹര്ഷമുത്തമമ്
കോപവും ദുഃഖവും അടക്കി, ധൈര്യത്തിൽ ആശ്രയമിട്ട്, അപമാനം തള്ളിപ്പറഞ്ഞ്, പരമാനന്ദം സ്വീകരിച്ചു.
ഉപക്ലൃപ്തം യദൈതന്മേ അഭിഷേകാര്ഥമുത്തമമ്। സര്വം നിവര്തയ ക്ഷിപ്രം കുരു കാര്യം നിരവ്യയമ്
എന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നതെല്ലാം ഉടൻ പിൻവലിക്കണം; കാര്യങ്ങൾ വൈകാതെ നിർവഹിക്കണം.
സൌമിത്രേ യോഽഭിഷേകാര്ഥേ മമ സമ്ഭാരസമ്ഭ്രമഃ। അഭിഷേകനിവൃത്ത്യര്ഥേ സോഽസ്തു സമ്ഭാരസമ്ഭ്രമഃ
സൗമിത്രിയേ, എന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി നടത്തിയ ഒരുക്കങ്ങൾ ഇപ്പോൾ അതിന്റെ നിർത്തലാക്കലിനായി ഉപയോഗിക്കണം.
യസ്യാ മദഭിഷേകാര്ഥേ മാനസം പരിതപ്യതേ। മാതാ നഃ സാ യഥാ ന സ്യാത് സവിശങ്കാ തഥാ കുരു
എന്റെ അഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ച് മനസ്സിൽ വിഷമിക്കുന്ന അമ്മയ്ക്ക് ഇനി ആശങ്കയുണ്ടാകാതിരിക്കാൻ നാം പ്രവർത്തിക്കണം.
തസ്യാഃ ശങ്കാമയം ദുഃഖം മുഹൂര്തമപി നോത്സഹേ। മനസി പ്രതിസംജാതം സൌമിത്രേഽഹമുപേക്ഷിതുമ്
സൗമിത്രിയേ, അമ്മയുടെ മനസ്സിൽ സംശയത്തിൽ നിന്നുള്ള ഈ ദുഃഖം ഒരു നിമിഷം പോലും ഞാൻ സഹിക്കാനാവില്ല.
ന ബുദ്ധിപൂര്വം നാബുദ്ധം സ്മരാമീഹ കദാചന। മാതൄണാം വാ പിതുര്വാഹം കൃതമല്പം ച വിപ്രിയമ്
എന്റെ അമ്മമാർക്കും അച്ഛനും ഞാൻ ഒരിക്കലും മനസ്സോടെ അല്ലെങ്കിൽ മനസ്സിലാക്കാതെ പോലും ചെറിയതോ അനിഷ്ടമായതോ ചെയ്തതായി ഓർമ്മയില്ല.
സത്യഃ സത്യാഭിസംധശ്ച നിത്യം സത്യപരാക്രമഃ। പരലോകഭയാദ് ഭീതോ നിര്ഭയോഽസ്തു പിതാ മമ
എന്റെ അച്ഛൻ സത്യസന്ധനും സത്യവ്രതനുമാണ്; സത്യം പാലിക്കുന്നവനാണ്; പരലോകഭയത്തിൽ മാത്രമേ ഭയപ്പെടേണ്ടതുള്ളൂ.
തസ്യാപി ഹി ഭവേദസ്മിന് കര്മണ്യപ്രതിസംഹൃതേ। സത്യം നേതി മനസ്താപസ്തസ്യ താപസ്തപേച്ച മാമ്
ഈ പ്രവൃത്തി അമ്മയ്ക്കായി പോലും നിർവഹിക്കപ്പെടാതെ പോയാൽ, സത്യം പാലിക്കപ്പെടുന്നില്ലെന്ന ചിന്ത എന്റെ മനസ്സിനെ വേദനിപ്പിക്കും; അവളുടെ ദുഃഖം എന്നെയും വേദനിപ്പിക്കും.
അഭിഷേകവിധാനം തു തസ്മാത് സംഹൃത്യ ലക്ഷ്മണ। അന്വഗേവാഹമിച്ഛാമി വനം ഗന്തുമിതഃ പുരഃ
അതിനാല് ലക്ഷ്മണ, അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങള് നിര്ത്തി, ഞാന് ഈ നഗരത്തില്നിന്ന് ഉടന് വനത്തിലേക്ക് പോകാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
മമ പ്രവ്രാജനാദദ്യ കൃതകൃത്യാ നൃപാത്മജാ। സുതം ഭരതമവ്യഗ്രമഭിഷേചയതാം തതഃ
ഇന്ന് ഞാന് വനവാസത്തിന് പുറപ്പെടുമ്പോള് രാജാവിന്റെ ഭാര്യ തന്റെ ലക്ഷ്യം നേടിയിരിക്കും; പിന്നെ അവര് ഭരതനെ ആശങ്കയില്ലാതെ രാജാവാക്കട്ടെ.
മയി ചീരാജിനധരേ ജടാമണ്ഡലധാരിണി। ഗതേഽരണ്യം ച കൈകേയ്യാ ഭവിഷ്യതി മനഃ സുഖമ്
ഞാന് കഷായവസ്ത്രവും ജടയും ധരിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോയാല് കൈകേയിക്ക് മനസ്സില് സമാധാനം ലഭിക്കും.
ബുദ്ധിഃ പ്രണീതാ യേനേയം മനശ്ച സുസമാഹിതമ്। തം നു നാര്ഹാമി സംക്ലേഷ്ടും പ്രവ്രജിഷ്യാമി മാ ചിരമ്
ഇതെല്ലാം സംഭവിക്കാന് കാരണമായ തീരുമാനവും ഉറച്ച മനസ്സും ഞാന് അലട്ടേണ്ടതില്ല; വൈകാതെ തന്നെ ഞാന് വനവാസത്തിന് പുറപ്പെടും.