सारथे पश्य विध्वस्ता सायोध्या न प्रकाशते । निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा ।। २.११३.
सारथे, पाहा! अयोध्या उद्ध्वस्त झाली आहे, तिला तेज राहिले नाही; तिचा आकार नाही, आनंद नाही, ती दुःखी आहे, आणि तिचा आवाजही दबला आहे.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रयोदशोत्तरशततम: सर्ग:
या प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या अयोध्याकांडातील एकशेतेराव्या अध्यायाचा समाप्ती येथे होते.
thumb|चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center स्त्रिग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान् प्रभु: । अयोध्यां भरत: क्षिप्रं प्रविवेश महायशा: ।। २.११४.
गंभीर आणि गूंजणाऱ्या आवाजाच्या रथाने, कीर्तीमान भरत लवकरच अयोध्येत प्रवेशला.
बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् । तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव ।। २.११४.
त्याने अयोध्या पाहिली, जिथे घुबडं आणि गिधाडं वावरत होती, हत्ती आणि माणसं भरलेली होती, काळोखाने व्यापलेली, गडद आणि मंद प्रकाशाची, जणू एखादी रात्रीसारखी.
राहुशत्रो: प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् । ग्रहेणाभ्युत्थिते नैकां रोहिणीमिव पीडिताम् ।। २.११४.
राहू या शत्रू ग्रहाने त्रास दिल्याप्रमाणे, भरताने आपल्या प्रिय पत्नीला, तेजाने उजळून निघालेल्या, ग्रहाच्या उदयाने त्रासलेल्या रोहिणीसारखी पाहिली.
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां धर्मोत्तप्तविहङ्गमाम् । लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव ।। २.११४.
जणू एखादी डोंगरातून वाहणारी नदी, ज्यात पाण्याचा ओघ कमी झाला आहे, उष्णतेमुळे तिच्या काठावरचे पक्षी उडून गेले आहेत, मासे आणि घोडमासा लपले आहेत, आणि ती अगदी सुकून गेल्यासारखी वाटते.
विधूमामिव हेमाभामध्वराग्ने: समुत्थिताम् । हविरभ्युक्षितां पश्चात् शिखां विप्रलयं गताम् ।। २.११४.
जणू एखाद्या यज्ञातील अग्नी, जो सुवर्णासारखा तेजस्वी आहे पण धूर नाही, आहुती दिल्यावर वर उसळी घेतो आणि मग शांत होतो.
विध्वस्तकवचां रुग्णजवाजिरथध्वजाम् । हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे ।। २.११४.
जणू एखादे सैन्य, ज्याचे कवच फाटले आहे, घोडे, रथ आणि ध्वज नष्ट झाले आहेत, वीर योद्धे मारले गेले आहेत आणि ते संकटात सापडले आहे.
सफेना सस्वना भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम् । प्रशान्तमारुतोद्घातां जलोर्मिमिव निस्वनाम् ।। २.११४.
जणू समुद्राची एक लाट, जी आधी फेसाळ आणि गडगडाट करणारी होती, पण आता वाऱ्याने शांत होऊन तिचा आवाजही थांबला आहे.
त्यक्तां यज्ञायुधै: सर्वैरभिरूपैश्च याजकै: । सुत्याकाले विनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव ।। २.११४.
जणू एखादी वेदी, जिच्यावर सर्व यजमान आणि त्यांची सुंदर यज्ञसामग्री सोडून गेले आहेत, सोमयज्ञ पूर्ण झाल्यावर जी एकटी आणि शांत पडली आहे.
गोष्ठमध्ये स्थितामार्त्तामचरन्तीं तृणं नवम् । गोवृषेण परित्यक्तां गवां पत्तिमिवोत्सुकाम् ।। २.११४.
जणू एखादी गाय, जी कळपात उभी असून व्याकुळ आहे, ताज्या गवताच्या शोधात भटकते आहे, बैलाने सोडून दिली आहे आणि कळपाच्या पुढाऱ्याची आठवण काढते आहे.
प्रभाकराद्यै: सुस्निग्धै: प्रज्वलद्भिरिवोत्तमै: । वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव ।। २.११४.
जणू एक नवी मोत्यांची माळ, ज्यातून तिचे तेजस्वी, सुंदर आणि उत्तम मणी वेगळे झाले आहेत, सूर्यकिरणांसारखी चमकत होती.
सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम् । संहृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम् ।। २.११४.
जणू एखादा तारा, जो आकाशातून अचानक खाली पडला आहे, त्याचे तेज आणि विस्तार संपले आहेत, पुण्य कमी झाल्याने पृथ्वीवर आलेला आहे.
पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम् । द्रुतदावाग्निविप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव ।। २.११४.
जणू वसंताच्या शेवटी फुलांनी सजलेली, मधमाशांच्या गूंजाने भरलेली, पण आता दाव्याच्या आगीत जळून थकलेली वेली.
सम्मूढनिगमां स्तब्धां संक्षिप्तविपणापणाम् । प्रच्छन्नशऺशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम् ।। २.११४.
जणू आकाश, जे ढगांनी झाकले आहे आणि चंद्र-तारे दिसत नाहीत; किंवा एखादे शहर, जिथे बाजारपेठा बंद आहेत आणि वेदांचे पठण थांबले आहे.
क्षीणपानोत्तमैर्भिन्नै: शरावैरभिसंवृताम् । हतशौण्डामिवाकाशे पानभूमिमसंस्कृताम् ।। २.११४.
जणू एखादी मद्यपानाची जागा, जी साफ केलेली नाही, उत्तम मद्याच्या तुटलेल्या आणि रिकाम्या भांड्यांनी भरली आहे, आणि जेथे आनंद करणारे गेले आहेत.
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रै: समावृताम् । उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव ।। २.११४.
जणू एखादे विहीर, ज्याची जमीन तडकली आणि खाली गेली आहे, तुटलेल्या भांड्यांनी वेढलेली आहे, पाणी संपले आहे आणि ती कोसळली आहे.
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम् । भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात् ।। २.११४.
जणू एक मोठा धनुष्य, जो बलवानांनी ओढून तयार केला होता, पण आता बाणांनी तोडला गेला आहे आणि त्याची दोरी तुटून तो जमिनीवर पडला आहे.
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम् । निक्षिप्तभाण्डामुत्सृष्टां किशोरीमिव दुर्बलाम् ।। २.११४.
जणू एखादी तरुणी, जिला युद्धात धाडसी घोडेस्वाराने अचानक सोडून दिले आहे, तिचे दागिने टाकून दिले आहेत आणि ती अशक्त व असहाय झाली आहे.
शुष्कतोयां महामत्स्यै: कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम् । प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम् ।। २.११४.
जणू एखादे मोठे जलाशय, ज्याचे पाणी सुकले आहे, मोठ्या मासे आणि कासवे भरले आहेत, काठ तुटले आहेत आणि कमळे नाहीशी झाली आहेत.
पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम् । सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम् ।। २.११४.
जणू एखादी स्त्री, जिला दु:खाने जळवले आहे, अंगाला काहीही लेप लावायला मनाई आहे, आणि जी अलंकारांशिवाय आहे.
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम् । प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव ।। २.११४.
जणू पावसाळ्यात सूर्यकिरण, जे गडद ढगांच्या मागे लपले आहेत, आकाशात निळ्या मेघांनी झाकले गेले आहेत.
भरतस्तु रथस्थ: सन् श्रीमान् दशरथात्मज: । वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत् ।। २.११४.
पण भरत, जो दशरथांचा तेजस्वी पुत्र आहे, रथावर उभा राहून, उत्तम रथ चालवणाऱ्या सारथ्याला म्हणाला.
किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्च्छितो न निशम्यते । यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वन: ।। २.११४.
आज अयोध्येत पूर्वीसारखी गाण्याची आणि वाद्यांची गूंज का ऐकू येत नाही, हेच समजत नाही.
वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्च्छित: । धूपितागरुगन्धश्च न प्रवाति समन्तत: ।। २.११४.
दारूचा आणि फुलमाळांचा सुगंध आता उडून गेला आहे, आणि अगरू-धुपाचा दरवळही सर्वत्र पसरत नाही.
यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वन: । प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वन: । नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते ।। २.११४.
रथांचा गडगडाट, घोड्यांचा मृदू हंबरडा, मदमस्त हत्तींना आवाज आणि मोठ्या रथांची गडबड — हे सारे रामाच्या वनवासानंतर या नगरीत ऐकू येत नाही.
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रज: । गते हि रामे तरुणा: सन्तप्ता नोपभुञ्जते ।। २.११४.
राम गेल्यानंतर तरुण स्त्रिया दुःखी झाल्या आहेत; त्या आता चंदन, अगरू आणि ताज्या फुलांच्या माळा घालत नाहीत.
बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नरा: । नोत्सवा: सम्प्रवर्त्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे ।। २.११४.
सुंदर फुलमाळा घालून पुरुष बाहेर फिरायला जात नाहीत, आणि रामाच्या दुःखाने ग्रस्त या नगरीत कोणताही सण साजरा होत नाही.
सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्यद्युतिर्गता । नहि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा ।। २.११४.
माझ्या भावासोबतच या नगरीची तेजाही निघून गेली आहे; जशी राखेने भरलेली रात्र उजळत नाही, तशी अयोध्याही आता तेजस्वी दिसत नाही.
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवागत: । जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुद: ।। २.११४.
माझा भाऊ केव्हा पुन्हा या अयोध्येत मोठ्या उत्सवासारखा येईल आणि उन्हाळ्यात ढग जसे आनंद आणतात, तसा आनंद या नगरीत फेडून आणेल?