ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଶୁଣ, ରାମ। ଏକ ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ—ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବଗଣ ସହିତ—ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ପିତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଯେଉଁ ସେନାପତିଙ୍କୁ ଆପଣ ଆମ ସେନାପତି କରି ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମାନ୍ତର ସହ ଗଭୀର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ଏବେ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଯାହା ଉଚିତ, ଆପଣ ତାହା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ—ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛୁ।” ଦେବତାମାନେ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସେମାନୋକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ ଓ କହିଲେ, “ପାର୍ବତୀଙ୍କର କଥା ଯଥାର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଅଛି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସତ୍ୟ। ଏହି ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା, ଯାଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ତେଜ ଦେବେ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନାପତି, ଶତ୍ରୁସମୂହ ନାଶକ ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେବେ। ପାର୍ବତୀ, ହିମାଲୟର ଜ୍ୟେଷ୍ଠା କନ୍ୟା, ସେଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆଦର ଦେବେ, ଓ ଉମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅତି ଗୌରବ ପାଇବେ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ପରେ ସେମାନେ ହିମାଲୟର ଶିରୋପରି ରତ୍ନଖଚିତ କୈଳାଶ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ—“ହେ ଦେବ, ତୁମେ ତୁମ ତେଜ ହିମାଲୟ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦିଅ।” ଅଗ୍ନି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେବୀ, ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କର; ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ମହିମା ଦେଖି, ଅଗ୍ନିଙ୍କର ତେଜ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା। ଏହିପରି, ଅଗ୍ନି ଦେବୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅଭିଷେକ କଲେ ଓ ଗଙ୍ଗାର ସମସ୍ତ ଧାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ତେଣୁ ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ତେଜମୟ ଅଗ୍ନିକୁ ଧାରଣ କରିପାରୁନି।” ତେଜରେ ପିଡିତ ଓ ମନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି କହିଲେ, “ଏହି ଗର୍ଭକୁ ହିମାଲୟ ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ ରଖ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗଙ୍ଗା ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ଗର୍ଭକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ହେ ନିର୍ମଳ ରାମ, ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କ ଧାରାରୁ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ଗର୍ଭକୁ ବାହାର କଲେ—ଏହା ଘଳିଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଚମକୁଥିଲା। ସୁର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ତାହା ସହ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚାନ୍ଦି, ତାମ୍ବା ଓ କଳା ଲୋହା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଗଙ୍ଗାର ଅଶୁଦ୍ଧି ଟିନ୍ ଓ ସିସା ହେଲା; ଏହା ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ତେଜସ୍ବୀ ଗର୍ଭ ରଖାଯିବା ସହିତ, ପରିବେଷ୍ଟିତ ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସମସ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ପରିଣତ ହେଲା। ସେଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ଜାତରୂପ’—ଅର୍ଥାତ୍ ସୁବର୍ଣ୍ଣ—ବୋଲି ଅଭିଧାନ ହେଲା; ସମସ୍ତ ଘାସ, ଗଛ, ଲତା, ଓ ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ପରିଣତ ହେଲା। ପରେ, ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ, କୃତ୍ତିକାମାନେଁକୁ ଏହି ଶିଶୁକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। କୃତ୍ତିକାମାନେ ଏକ ଅତି ଉତ୍ତମ ସମ୍ମତି କରି, ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ—“ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର।” ସମସ୍ତ ଦେବତା କହିଲେ, “ତାଙ୍କୁ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ବୋଲି ଡାକାଯିବ; ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଆମ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତେ ତେଜସ୍ବୀ ଶିଶୁଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ—ଏହି ଶିଶୁ ଗର୍ଭ ଧାରାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲେ, ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ସ୍କନ୍ଦ’ ବୋଲି ଡାକିଲେ, କାରଣ ସେ ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଥିଲେ; ମହାବଳୀ, ଅଗ୍ନିପରି ତେଜସ୍ବୀ କାର୍ତ୍ତିକେୟ। ପରେ, କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ ଅତି ଉତ୍ତମ ଦୁଧ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ଷଡ୍ମୁଖୀ ଶିଶୁ ଛଅ ଜଣଙ୍କ ଶିର୍ଷ ଦୁଧ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏକ ଦିନରେ ଦୁଧ ଗ୍ରହଣ କରି, ମୃଦୁ ଶରୀର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦାନବ ସେନାମାନୋକୁ ବିଜୟ କଲେ। ଏପରେ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଏହି ତେଜସ୍ବୀ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଦେବସେନାପତି ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଏହିପରି, ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଏହି ଶୁଭ ଶିଶୁର ଜନ୍ମ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିଲି। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯେଉଁ ମଣିଷ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରିବେ, ସେ ସନ୍ତାନ-ପୌତ୍ର ସମୃଦ୍ଧି ପାଇବେ ଓ ସ୍କନ୍ଦ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ଏହିପରି, ବାଲକାଣ୍ଡର ସତ୍ତିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏଠାରୁ ଅଠତିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧୁର କଥାରେ ଏହି ଉତ୍ସବମୟ ଗାଥା ରାମଙ୍କୁ କହିବା ପରେ, ପୁନି ଏହିପରି କଥା କହିଲେ—“ହେ ଶୂର, ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଏକ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ସଗର। ସେ ସନ୍ତାନ ନାହିଁଥିବାରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଥିଲେ। ରାମ, ସଗରଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପତ୍ନୀ କେଶିନୀ, ଯିଏ ବିଦର୍ଭର ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟବାଦିନୀ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀ ସୁମତି, ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ଓ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ କନ୍ୟା। ଏହି ଦୁଇ ପତ୍ନୀ ସହିତ, ସେ ମହାରାଜା ସଗର ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ହିମବତ ପର୍ବତର ଭୃଗୁପ୍ରସ୍ରବଣ ଶିଖରକୁ ଗଲେ।