ଏହି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର କଥା ଏପରି ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି—ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ଏକ ଋଷିର ରୂପ ନେଇ ଗୌତମ ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଥିଲେ, ତେଣୁ ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଗୌତମ, ନିଜେ ଧର୍ମୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ—“ମୋ ରୂପ ନେଇ ତୁମେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ; ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଅପରାଧରେ ତୁମେ ଫଳହୀନ ହେବା।” ଗୌତମ ମୁନି ଏପରି କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଲେ, ତୁରନ୍ତ ହିଁ ଏହି ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୁକ୍ରାଂଶ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ଏହି ଭଳି ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଶାପ ଦେଇ, ଗୌତମ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ଅହଳ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ—“ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ତୁମେ ଏଠି ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ରହିବା; ଏଠି ଦେହରେ ଚାଉଳ ଉପରେ ଶୟନ କରି, ବାୟୁ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଉପବାସ ରେ ତପସ୍ୟା କରିବା; ସମସ୍ତ ଜୀବରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା। ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ଏଠି ଦୁର୍ଗମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିବେ, ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ହେବା। ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅତିଥିର ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ ରହିତ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ରୂପ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତ କରି, ମୋ ପାଖକୁ ଆସିପାରିବା।” ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ଅହଳ୍ୟାକୁ କହି, ମହାତପସ୍ବୀ ଗୌତମ ଏହି ତପୋବନ ଛାଡ଼ି, ଶିଦ୍ଧା ଚାରଣମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିବା, ସେହି ହିମାଲୟ ପର୍ବତର ଶୂଭ୍ର ଶିଖରରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠିଠାରେ ଏକ ନୂତନ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି—ଇନ୍ଦ୍ର ଫଳହୀନ ହେଇ, ଭୟଭୀତ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଶିଦ୍ଧା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚାରଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ—“ମୁଁ ମହାତ୍ମା ଗୌତମଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବାଧା ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି। ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ଫଳହୀନ ହୋଇଛି, ଅହଳ୍ୟା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଛି; ଶାପ ଦେଇ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାକୁ ବଞ୍ଚିତ କରିଛି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ହେବାରୁ, ଆପଣମାନେ ଏହାକୁ ଫଳଦାୟକ କରିଦିଅନ୍ତୁ।” ଶତକ୍ରତୁଙ୍କ ଏହି ଉପରେ ଦେବତାମାନେ, ଅଗ୍ନି ନେତୃତ୍ୱରେ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ନେଇ, ମାରୁତମାନେ ସହିତ କହିଲେ—“ଏହି ମେଷ ଅପରିଣାମିତ, ଇନ୍ଦ୍ର ତୁଳନାରେ ଶୁକ୍ରାଂଶ ହୀନ; ମେଷର ଶୁକ୍ରାଂଶ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ମେଷ ଫଳହୀନ ହେଲେ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ; ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ମେଷ ବଳି ଦେଇ, ଅବିନାଶୀ ଫଳ ଦେବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ପୁରସ୍କାର ଦେବା।” ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପିତୃମାନେ ମେଷର ଶୁକ୍ରାଂଶ ନେଇ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହି ଦିନରୁ, କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ରାମ, ପିତୃମାନେ ଫଳହୀନ ମେଷ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଏହି ଫଳ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି। ଏବଂ ଏହି ଦିନରୁ, ରାଘବ, ଗୌତମଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ମେଷର ଶୁକ୍ରାଂଶ ରଖିଛନ୍ତି। ତାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—“ଏହି ମହାତ୍ମାର ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଅ; ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଅହଳ୍ୟାକୁ ଉଦ୍ଧାର କର।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଗ୍ରହରେ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ତିନିଜଣେ ଦେଖିଲେ ଅହଳ୍ୟା, ଯାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ତେଜ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ କରିପାରିବେନି। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ, ଦିବ୍ୟ ମାୟାରେ ଗଠିତ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ଧୁଆଁରେ ଆବୃତ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରର ତେଜ ମେଘ ଓ କୁହୁଡ଼ରେ ଢାକି ଦେଇଥିବା ପରି, ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ୱଳ ରବି ପରି ଦୃଶ୍ୟ ଅସାଧାରଣ। ଗୌତମଙ୍କ ଶାପରେ ତିନି ଲୋକରେ ଅହଳ୍ୟା ଦୃଶ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ ହେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶାପ ଶେଷ ହୋଇ ତିନି ଲୋକରେ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇ ଭାଇ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ; ଅହଳ୍ୟା ଗୌତମଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତିରେ ଅହଳ୍ୟା ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ଅତିଥିସ୍ୱୀକୃତି ଓ ଉପହାର ଦେଲେ; କକୁତ୍ସ୍ଥ ନିୟମାନୁସାରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଦେବଦୁନିଆ ପୁଷ୍ପ ବର୍ଷା, ଦିବ୍ୟ ଢୋଲର ଶବ୍ଦ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଉଲ୍ଲାସ କଲେ। ଦେବତାମାନେ ଅହଳ୍ୟାକୁ “ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ” ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ—ତାଙ୍କ ଶରୀର ତପସ୍ୟାରେ ପବିତ୍ର, ଗୌତମଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପାଳନ କରିଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ତେଜସ୍ୱୀ ଅହଳ୍ୟା ସହିତ ଆନନ୍ଦ ହେଲେ; ରାମଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ପୁନଃ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ହେଲେ। ରାମ ମଧ୍ୟ ଗୌତମଙ୍କ ନିୟମାନୁସାରେ ଉଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ପାଇ, ମିଥିଲା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠିଠାରେ ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି—ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନେତୃତ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞ ଅଙ୍ଗନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଜନକ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରୀମୟ ଉନ୍ନତି ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗୁଛି। ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ହଜାର ହଜାର ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ। ଏଠି ଅନେକ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଶତାଧିକ ଗାଡ଼ିରେ ଭରିଛି; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ କେଉଁଠି ରହିପାରିବା ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାନ ଦେଖାନ୍ତୁ।” ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏକ ଜଳସମ୍ପନ୍ନ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଆଶ୍ରୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଥିବା ଖବର ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଜନକ, ନିର୍ମଳ, ଶତାନନ୍ଦ ଆଗ୍ରହରେ, ମହାତ୍ମା ଅଚାର୍ୟମାନେ ତ୍ରୁଟିହୀନ ଭାବରେ ବଳି ଦେଇ, ସମ୍ମାନ ସହିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ଜନକ ଧର୍ମାନୁସାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କୁ ଏହି ଆଦର ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏପରି ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟ କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା।