ଏକ ସମୟର କଥା। ରାମ, ଯିଏ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଗତିରେ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ମିଳନ ଓ ଘଟଣାଗୁଡିକ ଘଟିଥିଲା। ସେ ସରଭଙ୍ଗ ସହିତ ମିଳିଥିଲେ, ସୁତିକ୍ଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ, ଅନସୁୟାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଥିଲେ, ଏବଂ ଘନ୍ଟି ତେଲ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ତାପରେ, ସେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ମିଳି, ତାଙ୍କରୁ ବାଣ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଶୁର୍ପଣଖା ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ସେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ବିକୃତ କରିଥିଲେ। ଖାରା ଓ ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପରେ, ରାବଣ ଉଦୟ ହେଲା, ମାରୀଚକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ସହିତ, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ହରଣ କରାଯାଇଥିଲା। ରାଘବଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଗରୁଡ଼ର ରାଜାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିଲା। କବନ୍ଧ ସହିତ ମିଳିବା, ଏବଂ ପମ୍ପା ଝିଲିକର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିବାର ଅନୁଭବ ହେଲା। ଶବରୀଙ୍କ ସହିତ ମିଳିବା, ଫଳ ଓ ମୌଳିକ ଖାଇବା, ପମ୍ପାରେ ଦୁଃଖ କରିବା, ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳିବା ଘଟଣା ଘଟିଲା। ରିଷ୍ୟମୁକରେ ଯାତ୍ରା କରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ମିଳିଲେ, ଏବଂ ସେଥିରେ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଗଢ଼ିଲେ। ବାଳୀଙ୍କ ସହିତ ସଂଘର୍ଷ ଘଟିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ବାଳୀର ହତ୍ୟା ହେଲା, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଥିଲା, ତାରାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବସିବାର ଚୁକ୍ତି ହେଲା। ରାଘବଙ୍କର କ୍ରୋଧ ତୁଳନୀୟ ଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରେରଣା କରିଥିଲେ। ରଙ୍ଗରେ ହାତ ଦେଇ, ଧାନ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ବାଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ। ସାମ୍ପତୀଙ୍କ ସହିତ ମିଳିବା ଘଟଣା ଘଟିଲା, ପରେ ପର୍ବତ ଉଚ୍ଚରଣ କରି, ସମୁଦ୍ରକୁ ଦେଖିବା ସୁଯୋଗ ମିଳିଲା। ସେ ରାତିରେ ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏକାକୀ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ। ପିଉନ୍ ଜଳ ଗ୍ରାହକ ଦେଖି, ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୁଷ୍ପକ ଚାରିତ୍ରରେ ଯାଇ, ଅଶୋକ ବାଗିଚାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ପରିଚୟ ସୂଚକ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ସହିତ କଥା ହେଲା, ଦେମୋନେସ୍ମାନେଙ୍କୁ ଧମକ ଦେଲେ, ଏବଂ ତ୍ରିଜାତାଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଦେଖିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ଗହଣା ଦେଇ, ଗଛକୁ ଭଙ୍ଗ କରି, ଦେମୋନେସ୍ମାନେ ଭାଗିଥିଲେ, କିଙ୍କରାମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ପବନଦେବଙ୍କର ପୁଏଙ୍କୁ ଧରି, ଲଙ୍କା ଜଳୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସେ ଫେରିଥିଲେ ଓ ମଧୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ରାଘବଙ୍କୁ ସନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଗହଣା ଦେଇ, ସମୁଦ୍ର ସହିତ ମିଳିବା, ଏବଂ ନଳଙ୍କର ବ୍ରିଜ୍ ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲେ। ସମୁଦ୍ରକୁ ଆବାର କରି, ଲଙ୍କାକୁ ରାତିରେ ଘେରିବା, ବିଭୀଷଣ ସହିତ ସଂଘବନ୍ଧନ କରି, ହତ୍ୟା ପାଇଁ ସାଧନା ଦେଇଥିଲେ। କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ନଷ୍ଟ ହେବା, ମେଘନାଦଙ୍କର ବିଜୟ, ରାବଣଙ୍କର ନଷ୍ଟ ଓ ସୀତାଙ୍କର ମିଳନ ଘଟିଥିଲା। ବିଭୀଷଣଙ୍କର ପୁଣି ବିଧିକରଣ, ପୁଷ୍ପକ ଚାରିତ୍ରକୁ ଦେଖିବା, ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାତ୍ରା କରିବା ଘଟଣା ଘଟିଲା। ବାର୍ଥକଙ୍କ ସହିତ ମିଳିବା, ରାମଙ୍କର ପୂଜନୀୟ ସମୟ, ସେନାକୁ ନିବାରଣ କରିବା, ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ସହିତ, ଯାହା ରାମଙ୍କ ସହିତ ଘଟିଥିଲା, ସେଗୁଡିକୁ ବୈଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର କବିତାର ଶେଷ ଅଂଶରେ ରଚନା କରିଥିଲେ। ବୈଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କଥା ଲେଖିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ରାମଙ୍କର ଗୋଟିଏ ସୁନ୍ଦର କାହାଣୀ ଅଛି। ସେ ୨୪,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ ଓ ୫୦୦ ସର୍ଗ ଓ ୬ କାଣ୍ଡ ରଚିଥିଲେ। ଏହି ମହାକାବ୍ୟ ଶେଷ କରି, ସେ ବିଚାର କରିଥିଲେ, 'କିଏ ଏହାକୁ ପଢିବ?' ସେ ଦେଖିଥିଲେ କିଶୋର ରାଜାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ, କୁଶ ଓ ଲାବ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମେଳୋଡିୟସ୍ ଗାୟକ। ସେମାନେ ବେଦରେ ପ୍ରବୀଣ, ସେମାନେ ଗାୟନ କରିବା ପାଇଁ ଗାଥା ଶିକ୍ଷା ନେଲେ। ବୈଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ ଲେଖିଥିଲେ, ସୀତାଙ୍କର କାହାଣୀ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ନଷ୍ଟ ଘଟଣା। ଏହି କବିତା ଗାଇବାକୁ ମିଳିଥିଲା, ତାହାରେ ସାର୍ଗ ଓ ଗତି, ତାଲ ଓ ମାପ ଥିଲା। ଏହି କବିତା ଭଲ ଭାବରେ ଗାଇବାକୁ ମଧୁର, କ୍ଷମା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ନାୟକତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବନା ଥିଲା। କୁଶ ଓ ଲାବ, ସଙ୍ଗୀତର ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ, ମେଳୋଡିୟସ୍ ଗାୟକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିବାରେ ରାମଙ୍କର ଶରୀରରୁ ସ୍ପୃହା ନେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାହାଣୀ ଶିକ୍ଷା ନେଇ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ ପଢିଥିଲେ। ସେମାନେ ବୈଦ୍ୟାର ସମ୍ମିଳନରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମ ଓ ଧର୍ମୀୟ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ, ଏହି କବିତାକୁ ଗାଇଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଥିଲେ, 'ଉତ୍କୃଷ୍ଟ! ଉତ୍କୃଷ୍ଟ!' ସମସ୍ତ ବୈଦ୍ୟା, ଧର୍ମରେ ବିଶ୍ୱାସୀ ଥିଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ କୁଶୀଲାବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ, 'ଆହା! ଏହି ଗୀତର ମଧୁରତା, ବିଶେଷ କରି ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକର!' ଯଦିଓ ଏହି ଘଟଣାଗୁଡିକ ପ୍ରାଚୀନ, ସେଗୁଡିକୁ ଏମିତି ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଇଜଣ ଗାଇଥିଲେ, କଥାକୁ ଆକାର ଦେଇ। ଏହି କଥା ରାମାୟଣର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ, ଯେଉଁଥିରେ ବୈଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର ମହାନ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର କବିତାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ରାମଙ୍କର ଗୋଟିଏ ସୁନ୍ଦର କାହାଣୀ ରହିଛି।