ଏହି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର ଏକ ଅତି ଗଭୀର ଦୃଶ୍ୟ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ। ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ: “ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଭଳିଭଳି ମନେ କର, ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ସେଠାରେ ଏକ ଶତ୍ରୁ ତୁମର ଜୀବନକୁ ବିପଦରେ ପକାଇ ଦେଇଥିଲା। ସେଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲି, ତୁମ ପାଇଁ ଚେତନା ରଖି ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି। ତାହା ପାଇଁ ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲା। ଏହି ବର ଦୁଇଟି, ହେ ରାଜା, ଯାହା ତୁମେ ଦେଇଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଚାହୁଁଛି, ରଘୁବଂଶୀ ରକ୍ଷକ, ଭୂମିର ରକ୍ଷକ ତୁମେ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଧର୍ମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ଦେଉନାହିଁ, ତେବେ ଆଜି ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ ମୁଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବି। ଏପରେ କୈକେୟୀର କଥାରେ ଦଶରଥ ଏକ ବାଣ୍ଟିଆ ମୃଗ ଭଳି ନିଜ ନାଶକୁ ଆଗେଇ ଚାଲିଗଲେ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ। ତାପରେ, କୈକେୟୀ ଆଉ କିଛି ଶବ୍ଦ କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲା, ଏବଂ ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲା। ଏବେ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ସେ ବର ଦୁଇଟି ଚାହୁଁଛି—ଶୁଣ: ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ତୟାରି ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଅଭିଷେକ ମୋ ପାଇଁ ଭରତଙ୍କୁ ଦିଅ, ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ବର ଯାହା ତୁମେ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଇଥିଲା। ସେ ବେଳେ, ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି କରିଥିଲା, ଏବେ ସେ ସମୟ ଆସିଛି—ରାମ ନଉ ଓ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ରୁହୁ। ରାମ, ଯିଏ ଦୃଢ଼ ଓ ବଳ୍କଳ ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ତପସ୍ୱୀ ହେବେ, ତାଙ୍କୁ ଆଜି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଅ; ଭରତ ଅନ୍ୟ ବିଘ୍ନ ନଥିବା ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରନ୍ତୁ। ଏହା ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଇଚ୍ଛା; ମୁଁ ତୁମେ ଦେଇଥିବା ବର ଚୟନ କରୁଛି। ଆଜି ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ରାଜାଙ୍କ ରାଜା ହେଉ, ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ; ନିଜ ବଂଶ, ଚରିତ୍ର, ଜନ୍ମକୁ ରକ୍ଷା କର; କାରଣ ଆଗାମୀ ଜଗତରେ, ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ମାନବ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ।” ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୈକେୟୀଙ୍କ ନିର୍ଦୟ କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ, ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡିଲେ। ତେଣୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ: “ଏହା କି ମୋର ଏକ ଦିବାସ୍ୱପ୍ନ, କିମ୍ବା ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ? କିମ୍ବା ଏହି କିଛି ଅସୁସ୍ଥତା, କିମ୍ବା ମୋର ମନର ଏକ ଅଶାନ୍ତି?” ଏଭଳି ଭାବି, ରାଜା ସେ ସମୟରେ କିଛି ଶାନ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ; ଅବେଶ ଫେରିଲା, କୈକେୟୀଙ୍କ କଥାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭରି ଉଠିଲା। ଅତି ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଏକ ମୃଗ ଯେଉଁ ଶିହା ଦେଖିଥିବା, ସେ ଭଳି ମାଟିରେ ବସି, ଭାରି ତୀବ୍ର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ। ଏକ ମହା ବିଷ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବା ସାପ ଭଳି, ମନ୍ତ୍ରରେ ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଇଛି, ଦଶରଥ ରାଜା କ୍ରୋଧରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉପାଳମ୍ବ କଥା କହିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଆଉ ଏକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଆତ୍ମସ୍ଥିତି ଫେରିଲେ। କ୍ରୋଧରେ ଜଳି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ନିର୍ଦୟ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଏହି କୁଳର ନାଶକ!” “ରାମ କଣ ତୁମେ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୁଁ କଣ ଅପରାଧ କରିଛି, ଦୁଷ୍ଟ? ରାଘବ ସଦା ତୁମକୁ ନିଜ ମାତା ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ? ମୁଁ ତୁମେ ଏହି ଘରରେ ରଖିଛି, ତୁମେ ମୋ ନାଶ ଚାହୁଛ। ଅଜାଣା ରୂପେ, ହେ ରାଜକୁମାରୀ, ତୁମେ ଏକ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ଭଳି; ଏହି ସମୟରେ ସାରା ଜଗତ ରାମଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ପ୍ରଶଂସା କରୁଛି—” “କେଉଁ ଅପରାଧ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି? ମୁଁ କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି, କିମ୍ବା ନିଜ ଧନ ଦେଇପାରିବି। ଯଦି ମୁଁ ରାମକୁ ଦେଖିବି ନାହିଁ, ମୋ ଚେତନା ହରାଇଯିବ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଜଗତ ରହିପାରିବ କି, ବିନା ପାଣି ଫସଲ ହେଇପାରିବ କି? କିନ୍ତୁ ରାମ ବିନା, ମୋ ଜୀବନ ଏହି ଶରୀରରେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ତ୍ୟାଗ କର। ମୁଁ ତୁମର ପାଦ ମୁଣ୍ଡରେ ଲାଗିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ମୋତେ କ୍ଷମା କର। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଭାବ କିପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିଛ, ହେ ପାପିନୀ?” “ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଭରତ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଛ, ତେବେ ରାଘବ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଯାହା କହିଥିଲା, ଏହି ଭଳି ହେଉ। ସେ ମୋର ପ୍ରଥମ ପୁଅ, ଉଜ୍ଡ଼ାଳ ଓ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମେ ଯାହା କହିଥିଲା, ସେ କେବଳ ଶୁଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତୁମେ ମୋତେ ଅତି ଦୁଃଖ ଦେଉଛ; ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଘରରେ ତୁମେ ଅନ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ପଡିଛ। ହେ ରାଣୀ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଘରରେ ବଡ଼ ଦୁର୍ଘଟନା ଆସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମର ମନ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ପୂର୍ବରୁ, ହେ ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା, ତୁମେ କେବେ ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିନଥିଲ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି କଥା ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରୁନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ରାଘବ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭରତ ସମାନ; ଶିଶୁ ବେଳେ ତୁମେ ଏହି କଥା ମୋତେ ବାରମ୍ବାର କହିଥିଲା। ହେ ଭୟଭୀତ, କିପାଇଁ ତୁମେ ଏହି ଧର୍ମାତ୍ମା ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ୟରୁ ଚଉଦ ଦିନ ଅରଣ୍ୟ ନିବାସ ଚାହୁଛ? ଏହି ଶୁଭ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ରାମ ଯିଏ ଅତି ସୁକୁମାର ଓ ଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତ, ତାଙ୍କୁ କିପାଇଁ ଦୁଃଖ ଅରଣ୍ୟ ନିବାସ ଚାହୁଛ? ହେ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ରାମ ଯିଏ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ତୁମର ସେବାରେ ନିବେଶିତ, ତାଙ୍କୁ ଦୂର କରିବାକୁ କିପାଇଁ ଚାହୁଛ? ନିଶ୍ଚୟ, ରାମ ସଦା ତୁମେ ଭରତ ଠାରୁ ବେଶି ସେବା କରନ୍ତି; ଏଥିରେ ମୁଁ ଭରତକୁ ତୁମ ପ୍ରତି କୌଣସି ବିଶେଷ ଆଦର ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଏହି ମନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ରାମ ଭଳି କେଉଁ ଅନ୍ୟ ଏତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେବା, ଆଦର, ଓ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିପାରିବ? ଅନେକ ହଜାର ନାରୀ ଓ ନିର୍ଭର ମନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ରାଘବ ପ୍ରତି କେବେ କୌଣସି ଅପବାଦ ନାହିଁ। ରାମ, ମନ୍ୟ ସିଂହ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ହୃଦୟରେ, ସବୁଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥାରେ ଆକର୍ଷିତ କରନ୍ତି ଓ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରେମ ଜିତନ୍ତି।