ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କୈକେୟୀଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଆଦେଶକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ—"କେକୟ ରାଜଙ୍କ ଧୂଳି, ତୁମ ଏହି ଭୟାନକ ଆଦେଶରେ ମୋତେ କେତେ ହାନି ହେଉଛି, ପୃଥିବୀ ହଜାରଥର ଭାଙ୍ଗିଯାଉ, ପୁଡ଼ିଯାଉ, ଧ୍ୱଂସ ହେଉ, ତଥାପି ମୁଁ ଏହି ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବି ନାହିଁ।" ସେ କହିଲେ, "ତୁମ ଶବ୍ଦ କଟାର ଭଳି ଧାରାଳ, ତୁମ ମନ ଦୁଷିତ, ତୁମ ମିଥ୍ୟାରେ ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ନିଜ ପରିବାରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଉଛ। ଏପରି ଅମାନ୍ୟ, ଅକୃପାଳୁ ଜଣେ ନାରୀ ସହିତ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ, ଯିଏ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଜଳାଇ ଦେଉଛି, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି।" "ମୋ ଜୀବନ ଆଉ ଅଛିନାହିଁ—ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କେମିତି ଆନନ୍ଦ ଲଭିପାରିବି? ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନକୁ ନିଜ ପରି ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଅ ବିନା କେଉଁ ଖୁସି? ହେ ଦେବୀ, ମୋତେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦିଅନାହାଁ—ମୁଁ ତୁମ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି, ଦୟା କର।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଜଣେ ଭାଗ୍ୟହୀନ ପୁରୁଷ ଭଳି ରାଣୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ କଷ୍ଟରେ ଧରିଥିଲା। ସେଉଁଠାରେ ମହାରାଜ ଦେହ ଯାୟାତିଙ୍କ ପରି ଶୟନ କରୁଥିଲେ—ଯିଏ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଭୟହୀନ କିନ୍ତୁ ଆପଦ ଦେଖୁଥିବା କୈକେୟୀ, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା କେବଳ କ୍ଷତି ଆଣିଥିଲା, ପୁନି ସେଇ ଆବଦ୍ଧ ବର ଦାବି କଲେ। ସେ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ, ବୋଲି ଗର୍ବ କର, ତେବେ ଏହି ବର ଦେବାକୁ ହେସିତ କାହିଁକି?" କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥାରେ ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ଓ ବିମୂଢ ହୋଇ କିଛି ସମୟ ପରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଓ ରାମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ, ହେ ଅନର୍ହ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଧ୍ୱଂସ ହେବେ।" "ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେବତାମାନେ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ନିନ୍ଦା କରିବେ—ମୁଁ କିପରି ସହିବି, ହାୟ! କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ମମତାରୁ ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଏ, ଏହା ସତ୍ୟ ହେବାକୁ କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଇଯିବ।" "ମୁଁ ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଅନ୍ସନ୍ତାନ ଥିଲି, ଏହି ମହାବଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ପୁଅ ଭାବେ ପାଇଛି; ତେବେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି? ଲୋଟସ୍ନେତ୍ର, ପ୍ରବଳ, ଶାନ୍ତ, ଶିକ୍ଷିତ, କ୍ଷମାଶୀଳ ଏହି ରାମଙ୍କୁ ମୁଁ କିପରି ବନବାସ ଦେଇପାରିବି?" "ନୀଳ କମଳ ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବଳଶାଳୀ ଏହି ରାମଙ୍କୁ କିପରି ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇପାରିବି? ଯିଏ ସଦା ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ, ସେଇ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାମଙ୍କୁ ମୁଁ କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଦେଖିପାରିବି?" "ଯଦି ଏହି ରୂପାନ୍ତର ତାଙ୍କୁ କିଛି କଷ୍ଟ ନ ଦେଏ, ତେବେ ମୁଁ ଖୁସି ହେବି, କାରଣ ରାମ ଦୁଃଖ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି।" "ନିଶ୍ଚୟ, ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନ ଏ ଜଗତରେ ମୋ ପରେ ଆସିବ, ମୁଁ ଏପରି ଭାବେ ବିମୂଢ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଛି।" ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥତାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲା, ଚନ୍ଦ୍ରଦିସ୍କରେ ଶୋଭିତ ରାତି ଆସିଲା, ଏଠିକି ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ରାତି ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା। ସେ ଦୁଃଖରେ ନିରନ୍ତର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ଏବଂ ରାତି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶେଷ ହେଉନଥିଲା। ଦୟା କର, ହେ ମୃଦୁସ୍ଵଭାବାଳି, ମୁଁ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି। ନହେଲେ, ଏହି ନିଷ୍ଠୁର ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ତୁମେ ଚାଲିଯାଅ।" "ଏହି କ୍ରୂର କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଅପମାନ ହେଉଛି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି," ବୋଲି ଦଶରଥ ହାତ ଯୋଡ଼ି ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ରାଜଧର୍ମ ଜାଣି ମହାରାଜ ଦଶରଥ, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଥିବା ବେଳେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। "ଦୟା କର, ହେ ମୃଦୁସ୍ଵଭାବାଳି, ବିଶେଷ କରି ରାଜାଙ୍କୁ; ଏହି କଥା ମୁଁ ଅକାରଣ କହିନାହିଁ, ହେ ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭିନୀ।" "ମୋପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖା, ହେ ଯୁବତୀ, କାରଣ ତୁମେ କୃପାଳୁ। ଖୁସି ହୁଅ, ରାମଙ୍କୁ ଅଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଦିଅ।" "କଳାନେତ୍ର ରାମ ରାଜ୍ୟ ଲଭୁନ୍ତୁ; ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କୀର୍ତି ଲଭିବ। ମୋ ପ୍ରିୟ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଓ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏହି କାମ କର।" କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ, ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବରେ, ନିଜ ପତିଙ୍କ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଦୟାବାନ ଓ ଦୁଃଖଭରା ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଓ ତାପରେ ଝରୁଥିବା ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ଅଶ୍ରୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଅନୁଭବରେ ଦଶରଥ ମହାରାଜ, ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ନିର୍ଦୟ କଥା ଓ ପୁଅଙ୍କ ବନବାସ ବିଷୟରେ ବିପରୀତ ମନୋଭାବ ଦେଖି, ଆଉଥରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଭରା ରାତି ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ କେତେ ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା, ସେ ତାପରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ; ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମନା କଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଭରା ଅବସ୍ଥାରେ, ରାତି ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅଚେତନ ଦେଖି, କୈକେୟୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି କର୍ମ କରିଛି, ତେବେ ଏପରି ଭାବେ ଭୂମିରେ କାହିଁକି ପଡ଼ି ଅଛ? ମୋତେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିବାରୁ ଦୃଢ ରୁହ।" "ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ; ଏବଂ ଏହି ସତ୍ୟ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଛି।" "ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇ, ଶିବି ରାଜା ତାଙ୍କ ଦେହ ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଦ୍ରୁଷ୍ଟି ଲଭିଥିଲେ।" "ଏପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅଲର୍କ, ଜେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାହିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ଦେଇଥିଲେ, ଅଚାହିଁ ମଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ ଥିଲେ।" "ନଦୀର ରାଜା ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ପାଳନ କରି, ନିଜ ସୀମା ଛାଡ଼ି ଯାଆନାହାନ୍ତି।" "ସତ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ; ସତ୍ୟ ଉପରେ ଧର୍ମ ନିର୍ଭର କରେ। ବେଦ ଅବିନାଶୀ ରହିଛି ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଲଭିତ ହୁଏ।