ଏହି ଘଟଣା ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ଘଟିଛି। ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେବାରୁ ସତରେ ବର୍ଷ ହେଇଯାଇଛି। ରାମଙ୍କ ମାଆ କୌଶଳ୍ୟା ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରିଥିବା ଦୁଃଖର ଶେଷ ଆଶା କରୁଥିଲେ। ସେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ରାଘବ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ତଥାପି ମୋ ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ ଆଚରଣ ଏବଂ ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଆଉ ଭୋଗିପାରିବି ନାହିଁ। ତୁମେ ଚାନ୍ଦର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁହଁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ, ମୁଁ କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରିବି? ଉପବାସ, ତପ, ଏବଂ ଅନେକ କଷ୍ଟ ଭୋଗି ମୁଁ ତୁମକୁ ଲାଡ଼ିଛି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଦେଖୁଛି, ମୋ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଅନ୍ୟଥା ହୋଇଗଲା, ମୁଁ ନିର୍ଧନ ହୋଇଯାଇଛି। ମୋ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୃଢ଼, କାରଣ ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ନଦୀର ବାଙ୍କ ନୂତନ ବର୍ଷାରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଯମର ଲୋକରେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, କାରଣ ମୃତ୍ୟୁ ଏଠାରେ ଆସି ମୋତେ ଛୁଆଁ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ସିଂହ ଅଶ୍ରୁପୁର୍ଣ୍ଣ ହରିଣୀକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ। ମୋ ହୃଦୟ ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ନାହିଁ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହା ଲୋହାରେ ତିଆରି। ଅପ୍ରାକ୍ତିକ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନାହିଁ। ମୋ ଦୁଃଖ ଏହି: ମୁଁ ଏକ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଉପବାସ, ଦାନ, ନିଗ୍ରହ, ତପସ୍ୟା କରିଥିଲି, ସେଗୁଡିକ ଅସଫଳ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଅଉରା ଭୂମିରେ ମାଞ୍ଚି ହେବା ମାଞ୍ଚି ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ। ଯଦି ଦୁଃଖରେ ନିଃସ୍ତ୍ରାଣ ହୋଇଥିବା ଜଣେ ଅପ୍ରାକ୍ତିକ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇପାରିଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଆଜି ତୁମ ବିନା ପିତୃଲୋକକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଗାଈ ତାହାର ଛାନା ବିନା ରହିଥାଏ। ତୁମେ ଚାନ୍ଦ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁହଁ ଥିବା ତୁମ ବିନା ଏବେ ମୋ ଜୀବନ ଅନର୍ଥକ; ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅଶକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମୁକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଗାଈ ତାହାର ଛାନା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିଥିବା ପରି। ଏପରି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ତଳି ଯାଇ, କୌଶଳ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ କାନ୍ଦିଲେ, ଯେପରି ଦେବୀ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧା ପୁଅକୁ ଦେଖି ଅଶ୍ରୁପାତ କରନ୍ତି। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ଏବେ ଆମେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଇଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ। କୌଶଳ୍ୟା ଏପରି ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ଦୁଃଖରେ ତଳି ଯାଇ, ଯଥାଯଥ ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ। “ମା, ଏହି ଆମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମନପସନ୍ଦ ନୁହେଁ, ଯେ ରାଘବ ଏକ ଜନାନୀର ଶବ୍ଦରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଛି। ଏକ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଯଦି ଚାହିଦାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଚାପ ଦେଇ ଯେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହିଁ, ତାହା କହିପାରିବେ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ତ୍ରୁଟି ଦେଖୁନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ରାଘବ ରାଜ୍ୟରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଁ। ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ କୌଣସି ଲୋକ, ଚୁପଚାପ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗିତ, ସ୍ବଜନ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ତ୍ରୁଟି କଥା କହିପାରିବେ ନାହିଁ। କିଏ ଧର୍ମ ବିଚାର କରି ଏକ ଦେବତା ସମ, ସଠିକ୍, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନେ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ସନ୍ତାନକୁ କାରଣ ବିନା ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ? କିଏ ରାଜାଙ୍କ ଆଚରଣ ମନେ ରଖି, ଏକ ଶିଶୁ ସମ ପିତାପ୍ରତି ରାଜସିକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ? ଯେପରିଅଞ୍ଚି, ଏହି କଥା କୌଣସି ଲୋକ ଜାଣିନାହିଁ, ତୁମେ ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ମୋ ସହିତ ମନରେ ରଖ। ମୋ ଧନୁଷ ନିଆଁ ଥିବାବେଳେ, କିଏ ତୁମେକୁ କିଛି କରିପାରିବେ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ନିଆଁ ଥିଲେ କିଏ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଓ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ଯଦି ଅୟୋଧ୍ୟା ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଜନଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି। ଯେଉଁମାନେ ଭରତଙ୍କ ସହିତ ରହିବାକୁ ଚାହିଁ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଭଲ ଚାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ନିବୃତ କରିଦେବି, କାରଣ ମୃଦୁ ଜନମାନେ ସଦା ବିଦ୍ରୂପ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଯଦି ଆମ ପିତା କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଆମ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ନିବୃତ କରିଦେବା ଉଚିତ। ଏକ ଅହଂକାରୀ ଗୁରୁ, ଯିଏ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ଜାଣିନାହିଁ ଏବଂ ପଥ ଛାଡ଼ି ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶାସନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଶତ୍ରୁମାନେ ରାଜା, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି ସଜା ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ କେଉଁ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧି ଉପରେ ଭରସା କରେ? ତୁମେ ଏବଂ ମୁଁ ସହିତ ଶତ୍ରୁତା କରି, ରାଜ୍ୟର ଧନ ଭରତଙ୍କୁ ଦେବାକୁ କେଉଁ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି? ମା, ମୁଁ ମୋ ଭାଇପ୍ରତି ହୃଦୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭକ୍ତ; ମୋ ସତ୍ୟ, ମୋ ଧନୁଷ, ଏବଂ ମୋ ଯଜ୍ଞରେ ଶପଥ ଦେଉଛି। ଯଦି ରାମ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ମା, ତୁମେ ଜାଣିବା, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଏଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ମୋ ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ତୁମ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାତରେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଦେଉଛି; ରାମ ଏବଂ ରାଘବ ମୋ ଶୌର୍ୟ ଦେଖିପାରିବେ। ମୁଁ ମୋ ବୃଦ୍ଧ ପିତା, ଯିଏ କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, ଦୁଃଖିତ, ଶିଶୁ ସମ, ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ ନିନ୍ଦିତ, ତାଙ୍କୁ ନିବୃତ କରିଦେବି। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୌଶଳ୍ୟା ଅତି ଦୁଃଖରେ ତଳି ଯାଇ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କାନ୍ଦି କଥା କହିଲେ। “ତୁମେ ମୋ ସହପତ୍ନୀଙ୍କ ଅଧର୍ମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି ଏଠାରୁ ଯିବାଠାରେ ଚାହିଁ ନାହିଁ। ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ଏହି ଧର୍ମକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଚାହିଁ; ତେଣୁ ତୁମେ ଏଠାରେ ରହି, ମୋ ସେବା କରି, ଉତ୍ତମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କର। ଏକ ସନ୍ତାନ ଯିଏ ନିଜ ଘରରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ମାକୁ ସେବା କରିଥିଲେ, ସେ କାଶ୍ୟପ ମହାତପସ୍ୟୀ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଯେପରି ରାଜା ତୁମେ ପ୍ରତି ଆଦର ଦେବାକୁ ଉଚିତ, ତେପରି ମୋ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ; ତେଣୁ ମୁଁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ—ତୁମେ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାଠାରେ।