ପୁରୁଣା ରାଜା ଋଷିମାନେ ଯେପରି ରୀତି ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟଟିକୁ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଇ, ସେମାନେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପରି ଦେଖିବେ ବୋଲି ଅରଣ୍ୟବାସ ଯୋଗ୍ୟ ମନେ କରିଥିଲେ, ଏହି ପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁ ଯେ ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ଭାର ନଅ। କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅନେକ ରାଜପୁତ୍ର ଥିବାରୁ ଯଦି ରାମ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ନେବାକୁ ଚାହୁଁନାହାଁ, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ଶପଥ ଦେଉଛି—ମୁଁ କେବେ ମହାବୀରମାନେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବିନି; ମୁଁ ତୁମର ରାଜ୍ୟକୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା କୂଳ ସମାନ ରକ୍ଷା କରିବି। ସୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ ନିୟମରେ ତୁମେ ଅଭିଷେକ କର; ମୁଁ ଏକା ହୋଇ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଉତ୍ପାତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିବି। ଏହି ଦୁଇଟି ବାହୁ ମୋତେ ଶୂଣ୍ଡା ନୁହେଁ, ଧନୁଷ ମୋତେ ଶୋଭା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ମୌଳି ଏବଂ ତୀର—ଏମାନେ ମାତ୍ର ଦେଖାଦେବା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚାରିଟି, ବାହୁ, ଧନୁଷ, ମୌଳି ଓ ତୀର—ଏମାନେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଚୁର୍ମାର କରିବା ପାଇଁ। ମୋ ଶତ୍ରୁ ପାଇଁ ମୁଁ କେବେ ଅତିରିକ୍ତ କିଛି ଚାହୁଁନି। ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର, ଯାହା ବିଜୁଳି ଦେଖିବା ପରି ଇଂଦ୍ରଧନୁର ଅସ୍ତ୍ର ଥିବା ଶତ୍ରୁକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କିଛି ମନେ କରେନି। ମୋର ତଳୱାରର ଘାତରେ ପୃଥିବୀ ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥୀ ଓ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ବାହୁ, ହାତ ଓ ଜଂଘାରେ ଭରିଯିବ, ଯାହା ପାଇଁ ଭୂମି ଅପରିଚାଳନୀୟ ହେବ। ମୋର ତଳୱାରର ଧାରରେ ଆଘାତ ପାଇ ଶତ୍ରୁମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ୁଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ମେଘପରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିଯିବେ। ମୋର ତୀର ଓ ଧନୁଷ ହାତରେ ଓ ଚର୍ମରେ ଆଂଗୁଠି ଥିଲେ, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା କେହି ନର ପ୍ରକୃତିର ମନେ କରିପାରିବେ କି? ମୁଁ ଏକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଥିବା ଅନେକ ଲୋକ, ଘୋଡା, ହାତୀଙ୍କୁ ମୁଁ ମୋର ତୀରରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ କରିପାରିବି। ଆଜି ମୋର ଅସ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହେବ; ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିହୀନ କରି, ତୁମର ପ୍ରଭୁତ୍ବ ସ୍ଥାପନ କରିବି। ଆଜି ହେଉଛି ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇବା, ବାହୁବନ୍ଧ ପିନ୍ଧିବା ଛାଡିବା, ଧନ ସମ୍ପତ୍ତି ତ୍ୟାଗ ଓ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାର ସମୟ। ରାମ, ଏହି ମୋର ବାହୁ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ—ବିଶେଷ କରି ତୁମର ଅଭିଷେକରେ ବାଧା ଦେଉଥିବାମାନେ ପାଇଁ। ଆଜି ତୁମର ଶତ୍ରୁ ହୋଇ ଜୀବନ, କୀର୍ତ୍ତି, ସେବକ ଓ ଅନୁୟାୟୀର ଗର୍ବ କରୁଥିବା କିଏ ମୋର ଘାତରେ ପଡ଼ିବେ? ଏହି ପୃଥିବୀ ତୁମର ଅଧୀନରେ ଆସିପାରିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଆଦେଶ ଦିଅ, ମୁଁ ତୁମର ଦାସ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବୁକ ହୋଇ କନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ତାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, "ଶୁଣ, ମୃଦୁଭାଷୀ, ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଦ୍ଧ। ଏହା ହେଉଛି ଧର୍ମର ପଥ।" ଏହିପରି ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚବିଶତମ ସର୍ଗରେ। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, କୌସଲ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦ ଭରା କଣ୍ଠରେ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ—"ଯିଏ କେବେ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହାଁ, ଯିଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛି, ମୋର ଦଶରଥନନ୍ଦନ ପୁଅ କିପରି ଅରଣ୍ୟରେ ଉପଜିବିକା କରିବେ? ଯାହାର ଦାସଦାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଆନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହି ରାମ କିପରି ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବେ? ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରିୟପୁତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ସନ୍ତାନ କାକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ରାମ ଅବାସିତ ହେଉଛନ୍ତି—ଏହି କଥା କିଏ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବେ, କିଏ ଭୟ ଭିତି ହେବେ ନାହିଁ? ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଇ ସବୁ ଚଳାଏ; ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଆଜି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛ। ଏହି ପବନ, ଯାହା ତୁମର ଆତ୍ମୀୟ ସମାନ, ମୋତେ ମାତ୍ର ଶୋକ ଦେଉଛି, ମୋ ଅଶ୍ରୁ ଓ କନ୍ଦନରେ ଏହା ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଉଛି। ତୁମେ ଯିବା ଚିନ୍ତାରେ ଜନ୍ମିଥିବା ମୋ ଚିନ୍ତାର ଧୂଆଁ ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରିଦେବ, ଶ୍ୱାସର କ୍ଳାନ୍ତି ମୋ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ବଢ଼ାଇଦେବ। ତୁମ ବିନା ଏଠାରେ ରହିଲେ, ଏହି ଅସୀମ ଓ ତୀବ୍ର ଶୋକାଗ୍ନି ମୋତେ ଦହିଦେବ, ଯେପରି ଶୀତ ଋତୁ ପରେ ପ୍ରବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁକୁ ଦହିଦେଇଥାଏ। ଯେପରି ଗାଈ ତାଙ୍କର ବଛା ପଛରେ ଚାଲିଯାଏ, ମୋ ପୁଅ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଯିବ, ତାହାରେ ଚାଲିଯିବି। ମାତାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"କୈକେୟୀ ଠକେଇ ଦେଲେ ଓ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପରେ ତୁମେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ, ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ଅବସ୍ଥାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ପତିଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ନାରୀ ପାଇଁ କଠୋର ଅଧର୍ମ; ଏପରି କଥା ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ମଧ୍ୟ ଆସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ପିତା, ଏହି ପୃଥିବୀର ନାଥ, କାକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ଜୀବନ୍ତ, ସେଉଁଠି ପ୍ରତିଦିନ ସେବା କରିବା ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ କାହାଣୀ ଶୁଣି ବିନାଦୋଷ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତିଆନନ୍ଦିତ କୌସଲ୍ୟା କହିଲେ, "ଯେପରି ତୁମେ କହ, ତେଣୁଁଠି ହେଉ।" ଏପରି କହି ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ପୁନି ଦୁଃଖିତ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମା, ତୁମେ ଓ ମୁଁ, ଦୁହେଁ ମିଶି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ ରାଜାଙ୍କୁ ହେଉଛନ୍ତି ପତି, ଗୁରୁ, ଉତ୍ତମ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ। କିନ୍ତୁ ଏହି ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦରେ କାଟି ଆସି, ପରେ ମୁଁ ତୁମର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି।" ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଖି, ପୁଅ ପ୍ରେମରେ ଭରିଥିବା କୌସଲ୍ୟା ଅଶ୍ରୁପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁରେ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ—"ରାମ, ମୁଁ ଏହି ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ନେଇଯାଅ, ମୃଗୀ ପରି।" ଯଦି ତୁମ ମନ ନିଶ୍ଚୟ ହୋଇଯାଇଛି ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯିବାକୁ, ତେବେ ମାତା ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିବାବେଳେ, ରାମ ମଧ୍ୟ କନ୍ଦି କହିଲେ—"ଜୀବନ୍ତ ଜନାନୀ ପାଇଁ ପତି ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତା ଓ ପ୍ରଭୁ; ଆଜି ଆମେ ଦୁହେଁ ପାଇଁ ରାଜା ଅଧିପତି।