କୌସଲ୍ୟା ରାମଙ୍କୁ ସ୍ନେହଭରା କଥାରେ କହିଲେ, “ରାମ, ତୁମେ ମୋତେ ମା, ତୁମର ପିତାଙ୍କୁ ନିଜ ପିତା ଭାବିବା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରର ଜଣେ ଭାବିବା, ଏବଂ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଏଇ ଅରଣ୍ୟ ଭାବିବା—ଏଠାରୁ ଯାଅ, ପୁତ୍ର, ଯେଉଁପରି ଚାହାଁ।” ଏହାପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ ରାମଙ୍କୁ ନମ୍ରଭାବରେ କହିଲେ, ଯେପରି ମାତଳି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହନ୍ତି, “ମହାନ୍ୟ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରନ୍ତୁ, ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ଆପଣ ଯେଉଁଠାରେ କହିବେ, ମୁଁ ଦ୍ରୁତ ନେଇଯିବି।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହିପରି କହିଲେ, “ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବାକୁ ପଡିବ; ରାଜମାତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଆରମ୍ଭ ହେଉ।” ସୀତା, ଆନନ୍ଦର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ନିଜକୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରି ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଝଲମଲ କରୁଥିଲା। ବନବାସର ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଗଣନା କରି, ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ପାଇଁ, ସୀତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଦେଲେ। ଏହିପରି, ଦୁଇଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର, କବଚ ଓ ଦୃଢ଼ ଢାଲ ଦିଆଗଲା, ଏସବୁ ରଥରେ ରଖାଗଲା। ତାପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯାହା ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ସୀତା ଓ ଦୁଇଭାଇ ରଥରେ ବସିବାକୁ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଗତିଶୀଳ ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗ ଦେଇ ରଥ ଚଳାଇଲେ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ବାୟୁ ସମ ଦ୍ରୁତ ଥିଲେ। ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ବନବାସ ପାଇଁ ଯିବା ସମୟରେ ସମଗ୍ର ନଗର ଓ ଜନସାଧାରଣ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅବସାନ୍ନ ହୋଇଗଲେ। ସେଇ ନଗର ଅସ୍ଥିର ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ହେଇଁ ହେଇଁ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ସେହି ନଗରର ଛୁଆଁ, ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ତୀବ୍ର ତାପରେ ଜଳ ଦେଖି ଲୋକ ଦୌଡ଼େ। ଚାରିପାଖରୁ, ପଛରୁ, ବାମୁଁ-ଡାହାଣୁଁ ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ରାମଙ୍କୁ ଡାକି ଦୌଡ଼ିଲେ, ବଡ଼ କ୍ଷୋଭରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। “ଘୋଡ଼ାକୁ ଆଟକାଅ, ରଥବାନ୍, ଧୀରେ ଯାଅ, ଧୀରେ ଯାଅ; ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୁର୍ଲଭ ହେଇଯିବ।” “ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ହୃଦୟ ଲୋହାର ତିଆରି, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦେବତା ସମ ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗୁନାହିଁ।” “ବସ୍ତବରେ, ବୈଦେହୀ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଛାୟା ସମ୍ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଛାଡ଼େନାହିଁ।” “ହା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ତୁମେ ତୁମ ଭାଇଙ୍କୁ ସେବା କରିବାକୁ ପାଉଛ, ସେ ମୃଦୁବାଣୀ ଓ ଦେବତା ସମ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।” “ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ବଡ଼, ଏହି ଧନ୍ୟତା ବଡ଼; ଏହି ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ ପଥ, ତୁମେ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ।” ଏମିତି କହି, ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁ ରୋକିପାରିଲେନାହିଁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦୁଃଖିତ ମହିଳାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ରାଜା ଘରୁ ବାହାରିଲେ, “ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିବି” ବୋଲି କହି। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମହା ରୋଦନ ଶୁଣାଗଲା, ଯେପରି ମହାବଳୀ ହାତୀକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ ତାଙ୍କ ମା ହାତୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା, କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପିତା, ସେମାନେ ଏ ମହୁର୍ତ୍ତରେ ଏକ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୌରବମୟ ଓ ଅପାର ଆତ୍ମା ବିଶିଷ୍ଟ ରାମ ଚାରିଓଁ ଦିଗରେ ଚାହିଁ, ଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଚଳାଇବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ—“ଦ୍ରୁତ ଚଳାଅ!” ଏଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲା—ରାମ ଚାଳକଙ୍କୁ, “ଚଳ” ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି, ଜନସାଧାରଣ, “ଥାଅ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଚାଳକ ଦୁଇ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି। ବାହୁଶାଳୀ ରାମ ଯିବା ସମୟରେ ନଗରବାସୀଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ମାଟିରେ ପଡ଼ି, ମାଟିକୁ ଭିଜାଇଦେଲା। ନଗର ଦୁଃଖ, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଭରିଗଲା, “ହାୟ!” ଚିତ୍କାରରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ, ରାଘବଙ୍କ ବିଦାୟରେ ସମଗ୍ର ନଗର ଅନୁଭୂତিহୀନ ହୋଇପଡ଼ିଲା। ମହିଳାମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଅଶ୍ରୁ ବହୁଥିଲା, ଯେପରି ମାଛ ଚଳାଇଥିବା ଜଳ ଲୋଟସକୁ ହିଲାଇଦିଏ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ନଗର ବାସୀଙ୍କ ମନ ରାମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖି, ଶୋକରେ ମୃତ୍ତିକାରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ମୂଳ କାଟା ଗଛ ଭୂମିକୁ ଲୁହାଏ। ଏହି ସମୟରେ ରାମଙ୍କ ପଛରୁ ଉତ୍କଣ୍ଠା ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା, ଲୋକେ ଦୁଃଖରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। କେହି ଚିତ୍କାର କଲେ, “ହାୟ, ରାମ!” ଅନ୍ୟେ କହିଲେ, “ଓ ରାମଙ୍କ ମାଆ!” ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ରାମ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚି ଦେଖିଲେ, ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ମାଆ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ମନେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଚାଲିବାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ନଥିବା ଦେଖି, ରାମ ଚାଳକଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଚଳାଇବାକୁ କହିଲେ। ମହାବୀର ରାମ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ସହିପାରିଲେନାହିଁ, ଯେପରି ଗଜ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ବିଦିର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିପାରିନଥାଏ। ଯେପରି ଗାଈ ବନ୍ଧି ଛୁଆଁଠାରୁ ଦୂରେ ରଖିଲେ ଏକା ଦୌଡ଼େ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ମାଆ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ। କୌସଲ୍ୟା ରୋଦନ କରି ରଥ ପଛରେ ଦୌଡ଼ି, “ରାମ! ହାୟ, ସୀତା! ଲକ୍ଷ୍ମଣ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ରାମ ପୁନିପୁନି ମାଆକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ପାଇଁ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିଲେ। ରାଜା ଚିତ୍କାର କଲେ, “ଥାଅ!” କିନ୍ତୁ ରାଘବ କହିଲେ, “ଚଳ, ଚଳ!” ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ରବନ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାଜା ଯଦି ତୁମକୁ ଦୋଷାରୋପ କରନ୍ତି, କହିଦେବା ଶୁଣିନଥିଲୁ; ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ସବୁଠାରୁ ପାପ।