ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ରାମ ଫେରି ଆସନ୍ତୁ, ତେବେ କେହି ତାଙ୍କୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରିବେ ନାହିଁ।” ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀର ବିଚାରଶୀଳ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶୋକାକୁଳ ଦଶରଥ ରାଜା, ଦେହରେ ପସିନା ଏବଂ ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଧରି ଦଉଡ଼ି ଦେଖୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପାଇଁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଆନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ଷାର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ରକ୍ଷକ ଥିବା ରାମ, ଏବେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ତିନି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରାଯିବା ସମୟରେ କଦାଚିତ୍ କ୍ରୋଧିତ ହେଉନାହିଁ, କ୍ରୋଧର କାରଣ ଦୂରେ ରଖନ୍ତି, ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ଲୋକମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି—ଏପରି ଦୟାଳୁ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ସମ, ଏବେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ମା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେମିତି ଭାବରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଏବଂ ଶକ୍ତି ଦେଖାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ପ୍ରତି ଏହି ମହାତ୍ମା ଏମିତି ହିଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି; ଏଉଁ ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଦଶରଥ ରାଜା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପରାଧିତ, ରାମଙ୍କୁ ଅଟଳ ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପଠାଇ ଦେଉଛନ୍ତି; ଏହି ଜନସମୂହର ରକ୍ଷକ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି? ଦୁଃଖରେ ଏହି ରାଜା ଜୀବମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି, ରାମଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏହିପରି ନିର୍ଦୟ ଦୁଃଖରେ, ରାଜମହଳର ମହିଳାମାନେ ନିଜ ଛୁଆ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ଦଶରଥ ରାଜା, ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ଭାଗ୍ନ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଅତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ସମସ୍ତ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଏକ ଦୁଃଖର ଅନ୍ଧକାର ଆଛି ଯାଇଥିଲା। ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ଦେବା ହେଲା ନାହିଁ, ଘରେ ଖାଇବା ପକାଇବା ହେଲା ନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ଭୁଲିଗଲେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲୁଚିଗଲା। ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ଖାଇବା ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଗାଈମାନେ ତାଙ୍କ ଛୁଆମାନେକୁ ଦୁଃଧ ଦେଲେ ନାହିଁ, ମାମାନେ ନିଜ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଇ ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ବୃହସ୍ପତି, ବୁଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ କ୍ରୂର ଗ୍ରହମାନେ ସୋମ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆସି ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ନେଲେ। ତାରାମାନେ ତାଙ୍କ ଅଭିଭାସ ହରାଇଦେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କ ଚମକ ହରାଇଦେଲେ, ଆକାଶରେ ଧୂଁଆ ଭରି ଦେଖାଗଲା। ରାମଙ୍କ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା ଶହର ବଡ଼ ଧଳା ପବନରେ ଉତ୍ପାତ ଶାଗର ପରି କମ୍ପିଗଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆଛି ଯାଇଥିଲା; କୌଣସି ଗ୍ରହ, ତାରା, କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ଏହି ଦୁଃଖର ଝାଡ଼ିରେ ସମସ୍ତ ଶହରବାସୀ ଖାଇବା, ମନୋରଞ୍ଜନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ; ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ଚାଲିଥିଲା, ଶୋକରେ ଡୁବିଥିଲେ, ଆୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ଭୂମିର ନାଥ ରାମଙ୍କୁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଲୁହାରେ ଭିଜା ଥିଲା, କେହି ଖୁସି ହେଉଥିଲେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ରହିଲେ। ଶୀତଳ ପବନ ବହିଲା ନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ହେଲା ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଷ୍ମା ଦେଲା ନାହିଁ; ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ବିକଳ ହେଇଗଲା। ମହିଳାମାନେ ନିଜ ପୁତ୍ର, ପତି, ଭାଇମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ମନେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ଶୋକରେ ଭରି, ଶୋଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ରାମ ଶହର ଛାଡ଼ି ଯିବା ସମୟରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା ଭୟ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଇନ୍ଦ୍ର ହୀନ ପୃଥିବୀ ପରି କମ୍ପିଗଲା; ହାତୀ, ଯୋଦ୍ଧା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖର ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ଯାତ୍ରାରେ ଉଠିଥିବା ଧୂଳି ଦେଖି ବିନ୍ଧି ରହିଲେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମଙ୍କ ଧୂଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଆଶା ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଗଲା। ଯେବେ ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ଶୋକରେ ଭାଗ୍ନ ଦଶରଥ ଭୂମିରେ ଏକାଉଁ ହେଇପଡ଼ିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ଦାହିନ ବାହୁରେ ରହି, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ବାହୁରେ ରହି, ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ କହିଲେ, “କୈକେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ଶରୀରକୁ ଛୁଇଁବା ନାହିଁ; ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଦୃଢ଼, ମୁଁ ତୁମକୁ ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ବା ଆତ୍ମୀୟ ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ତୁମରେ ନିର୍ଭର, ମୁଁ ତାଙ୍କ ନୁହଁ—ତୁମେ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେଇଛ। ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି। ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ନିଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ଅଗ୍ନି ପରିକ୍ରମା—ସମସ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି, ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ପରଜନ୍ମରେ। ଯଦି ଭରତ ଏହି ଅବିନାଶୀ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ପିତା ପାଇଁ କିଛି ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ଏହି ଦାନ ମୋ ପାଖରେ ନ ଆସୁ।” ପରେ, ଧୂଳିରେ ଭାଗ୍ନ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କୁ କୌଶଳ୍ୟା ଉଠାଇ ନେଲେ, ନିଜ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଦୂରେ ହଟିଗଲେ। ଏହି ରାଜା, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘାତକ ବା ଅଗ୍ନିକୁ ହାତରେ ଛୁଇଁଥିବା ଲୋକ ପରି, ନିଜ ପୁତ୍ର ରାଘବଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ତ୍ରାସିତ ହେଇଗଲେ। ଚାରିଅଡ଼ି ଚାରିଅଡ଼ି ଦେଖି, ରଥର ପଥରେ ବସି, ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ ହରାଇ ଯିବା ପରି ମନ୍ଦ ହେଇଗଲା। ଶୋକରେ ଡୁବି, ତିନି ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମନେ କରି କାନ୍ଦିଲେ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶହର ଉପକାନ୍ତକୁ ପହଁଚିଗଲା ବୋଲି ଜାଣି, ରାଜା କହିଲେ, “ମୋ ପୁତ୍ର ଯାଇଥିବା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ରଥମାନେର ଚିହ୍ନ ପଥରେ ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ମହାତ୍ମା ନିଜେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଯେଉଁ ମୋ ପୁତ୍ର ଏପରି ସନ୍ଦଳ ଗନ୍ଧିତ ଶୟନରେ ଶୁଇଥିଲେ, ମହାମୂଲ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପଂଖା ଝାଲିଥିଲେ—ମୋ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁତ୍ର...” ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଡୁବିଗଲା, ରାଜା ଦଶରଥ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରିବାର ରାମଙ୍କ ବିଦାୟର ଶୋକରେ ଉତ୍ତଳ ହେଇ ରହିଲେ।