ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଉଦାସ ନିରବତାରେ ଡୁବିଗଲା; ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ସାଗର ଭଳି ଲାଗିଥିଲା, ଯାହାର ଜଳ ହଟିଯାଇଛି। ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଶମିତ ହୋଇଗଲା, ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ହରାଇଗଲା, ଓ ବଜାରଗୁଡ଼ିକ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ଭାଗରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ରାମାୟଣରେ ବାଲ୍ମୀକି ରଚିଛନ୍ତି। ଏହି ଉଦାସ ଅବସ୍ଥାରେ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭଳି ବୀର ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ରାତିର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରା କରିବାରେ ଲଗିଲେ। ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ, ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା; ରାମ ଶୁଭ ସକାଳକୁ ପୂଜା କରି, ରାଜ୍ୟର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିଗଲେ। ସେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଦୂରସ୍ଥ ଗ୍ରାମ ଓ ଫୁଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେମାନେ ଦେଖିବା ସହ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାରୁ ଶର ନିକଳିବା ପରି। ଗ୍ରାମରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଲେ—"ଦଶରଥ ରାଜା ଲୋଭରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଲଜ୍ଜା!" "ଆଉ ଆଜି କୈକେୟୀ ନିଷ୍ଠୁର, ପାପି, ଦୁଷ୍ଟ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଛି; ସେ ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଭଙ୍ଗ କରି, ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛି।" "ସେ ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମପୁତ୍ର, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଦୟାଳୁ ଓ ଉଦ୍ୟମୀ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟବାସରେ ପଠାଇଛି।" "ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ସୀତା, ଯିଏ ସଦା ସୁଖ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଏବେ କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ?" "ଦଶରଥ ରାଜା ଅନୁରାଗ ବିହୀନ, ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦୋଷ ଓ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।" ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ଶୁଣି, କୋଶଳର ବୀର ନାୟକ ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଦୂତିଆ ଗତିରେ ଜାରି ରଖିଲେ। ପରେ, ସେ ପବିତ୍ର, ଶୁଧ୍ଧ ଜଳ ଭରିଥିବା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ଅଞ୍ଚଳର ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ, ଲୋକମାନେ ଅଧିକ ମୃଦୁ ଜଳ ଓ ଗୋମାୟ ଉପସ୍ଥିତ ତୀର ଥିବା ଗୋମତୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାରେ ଗୋମତୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୟୂର ଓ ହଂସ ଦ୍ୱନି କରୁଥିଲେ। ରାମ ଭାଇଦେହୀକୁ ଦେଖାଇଲେ, ମନୁ ରାଜା ଯିଏ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜବଂଶକୁ ଦେଇଥିଲେ, ସେଇ ସମୃଦ୍ଧ ଭୂମି ଦେଖାଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ରାଜ୍ୟ ଫଳିଥିଲେ। ପୁନ: ଚାରିଅଟିଅରକୁ ଉପରେ-ଉପରେ ଡାକି, ମଦିରାପିତ ହଂସର ଶବ୍ଦ ପରି ମୂଲ୍ୟବାନ ରାମ କଥା କହିଲେ—"କେବେ ମୁଁ ପୁନ: ସରୟୂ ତୀରର ଫୁଲିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଫେରିବି, ମା ଓ ପିତା ସହିତ ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିବି, ଶିକାର କରିବି?" "ମୁଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଶିକାର ପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହି ଆନନ୍ଦ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଅତି ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ।" "ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଶିକାର ରାଜା ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛନ୍ତି, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଚାହାନ୍ତି।" ତାପରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଉତ୍ତରଧିକାରୀ ରାମ, ଏହି କଥାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ଚାରିଅଟିଅରକୁ ମୂଖର ଶବ୍ଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ଆଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶତମ ସର୍ଗର ଶେଷ। କୋଶଳ ରାଜ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ, ଚାରିଅଟିଅର ସହିତ ଯାତ୍ରା କରି, ହାତ ଜୋଡି ଅୟୋଧ୍ୟା ଦିଗକୁ କଥା କହିଲେ—"ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ସୁରକ୍ଷିତ ରହୁଥିବା ତୁମକୁ, ଏବଂ ତୁମ ଭିତରେ ରହୁଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।" "ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଦେୟ ଶେଷ କରି, ମା ଓ ପିତା ସହିତ ତୁମକୁ ପୁନ: ଦେଖିବି।" ତାଙ୍କ ଆଖି ଲାଲ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁ ଭରିଗଲା, ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖ ଭରା ମୁହଁରେ ଜନପଦ ଲୋକମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁମେ ମୋପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଦୟା ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦେଖାଇଛ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବା ଅପରାଧ ପ୍ରତି ଅଧିକ; ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିବାକୁ ଯାଉ।" ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ପରିକ୍ରମା କରି, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଏକ ରାତି ଆସିବା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅପସରଣ କରିବା ପରି। ପରେ ରାମ ଦେଖିଲେ, ସମୃଦ୍ଧ ଗ୍ରାମ, ଧାନ ଓ ଧନରେ ଭରିଥିବା, ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ଅବସ୍ଥିତ, ଭୟ ନଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଓ ବଳିପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଘିରା। ଗ୍ରାମଗୁଡିକ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ ଗଛର ଗଛରେ ସଜିଥିଲେ, ପ୍ରଚୁର ଜଳ ଥିଲା, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକ ଥିଲେ, ଗୋମାୟ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହେଉଥିଲେ। ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭଳି ରାମ ଚାରିଅଟିରେ ରାଜାମାନଙ୍କର ସମ୍ମାନିତ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜିଥିବା ଭୂମି ଦେଖିଲେ। ସେଇ ସମୃଦ୍ଧ, ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭୂମିର ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ରାଜ୍ୟରେ ଯାତ୍ରା କରିଲେ, ଯାହା ରାଜାଙ୍କ ଭୋଗ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏଠାରେ, ରାଘବ ଦେଖିଲେ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା, ତିନି ଧାରାରେ ବହୁଥିବା, ପବିତ୍ର, ଶୁଧ୍ଧ, ଅଘାସ୍ପଦ ଓ ଋଷିମାନେ ନିତି ଉପସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କ ତୀରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମ ରହିଥିଲା, ଶୁଭ ସମୟରେ ଆପ୍ସରାମାନେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ନଦୀ ଝିଲିମିଲି ହେଉଥିଲା। ଏହି ନଦୀ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦର ହୋଇଥିଲା, ନାଗ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିତି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହା ଶତ ଶତ ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡାସ୍ଥଳ ଦ୍ୱାରା ଜମାରେ ଥିଲା, ଦଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ, ଦିବ୍ୟ କମଳ ଝିଲିଭା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିଥିଲା। କିଛି ସ୍ଥାନରେ ନଦୀ ଜଳର ଚାପରେ ହସୁଥିଲା, ତାଙ୍କର ହସ ଝାଗ ଭଳି ଶୁଧ୍ଧ; ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଜଳ ଚୁଡ଼ା ଭଳି ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ତାର ଜଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ। କିଛି ସ୍ଥାନରେ ନଦୀ ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର, ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ଉତ୍ତେଜିତ; ଏଠାରେ ଗମ୍ଭୀର ହୁଁକାର ଦ୍ୱନି, ଅନ୍ୟଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ।