ମଣିଷଙ୍କ ସହ ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ସାଙ୍ଗ ରହିଥାଏ; ସେ ତାଙ୍କ ସହ ବସିଥାଏ, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ ସାଥି ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଯାତ୍ରା ଶେଷ ହେଲେ ଉଭୟ ପୁନଃ ଫେରିଥାନ୍ତି। ବୟସ ଆସିଲେ ଶରୀରରେ ଭାଜ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, କେଶ ଧଳା ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ମଣିଷ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ—ଏପରେ ସେ କଣ କରିପାରିବ? ଲୋକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହେବାରେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଦିନକୁ ଦିନ କମିଯାଉଛି ବୋଲି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁ ଆସିଲାରେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଜୀବନ ଶକ୍ତି କମିଯାଉଛି। ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି କାଠ ଖଣ୍ଡ ଯେପରିକି ଏକାଠି ହୋଇ ପରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ମିତ୍ରମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ପରେ ଅବଶ୍ୟ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି। କୌଣସି ଜୀବ ଏ ଦୁନିଆରେ ସ୍ଥିର ରହିପାରିନାହିଁ, ତେଣୁ ଚାଲିଯାଇଥିବା ଜଣେ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଏକ ରାସ୍ତାରେ ଦାଡ଼ିଥିବା ଜଣେ ଯାତ୍ରୀ ଯାତ୍ରାରେ ଯାଉଥିବା ଦଳକୁ ଦେଖି କହିଥାଏ, "ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଉପରେ ଆସିବି," ସେହିପରି ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ଗତି କରିଥିବା ଏହି ମାର୍ଗ ସ୍ଥିର ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ। ଏହିପରି ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଚାଲିଯାଇଥିଲେ, ଦୁଃଖ କରିବାର କୌଣସି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ବୟସ ହ୍ରାସ ପାଉଛି, ଜୀବନ ଧାରା ପଛକୁ ଫେରିନାହିଁ, ତେଣୁ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ; ସନ୍ତାନମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଉପକୃତ। ଆମ ପିତା, ଭୂମିର ନାୟକ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଯଜ୍ଞ କରି, ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କ ଦାସମାନେ ସଠିକ ଭାବେ ପୋଷଣ କରି, ଜନମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରି, ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଧନ ଦେଇ, ତୃତୀୟ ସ୍ବର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଶୁଭ କର୍ମ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଦାଶରଥ ରାଜା ଆମ ପିତା ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି। ବହୁ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନେକ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ଜୀବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୟ ଉପରେ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ରାଜା ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁ ଓ ସୁଖ ଉପରେ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ନୀତିବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଆମ ପିତା ରାଘବ, ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆମ ପିତା ଜରାଗ୍ରସ୍ତ ମାନବ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରୀ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକରେ ବସିଛନ୍ତି। କୌଣସି ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେଉଁଠି ଏପରି ଭାବରେ ଶୁଣିଛନ୍ତି ଓ ଅଧିକ ବୁଦ୍ଧିମତ, ସେ ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବହୁ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ, ବିଳାପ ଓ କାନ୍ଦିବାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ତୁମେ ଶାନ୍ତ ହେଉ ଓ ଦୁଃଖ କରିନାହିଁ; ସେହି ନଗରରେ ରହ। ଏହି ଭଳି ଉପଦେଶ ଆମ ପିତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓରେଟିଏ, ଦେଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ, ସେଉଁଠି ମୁଁ ଆମ ଉତ୍ତମ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି। ମୁଁ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଶତ୍ରୁ ଜୟୀ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ସେ ଆମ ଆତ୍ମୀୟ, ଆମ ପିତା। ତେଣୁ, ରାଘବ, ଧର୍ମପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଆମ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ପାଳନ କରି, ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିବି, ଯେପରି ସେ ଅନୁମୋଦନ କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ମଣିଷ ପରଲୋକ ଚାହେ, ସେ ଚତୁର୍ଯ୍ୟ, କରୁଣାଶୀଳ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ, ମହାମାନବ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଆମ ପିତା ଦାଶରଥଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟବହାର ଶୁଣି, ତୁମ ନିଜ ସ୍ଵଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ମହାନ ରାମ, ପ୍ରଭୁ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ କଥା କହିବା ବନ୍ଦ କରିଲେ। ଏପରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ପାଞ୍ଚ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ରାମ ଏଭଳି କଥା କହି ଚୁପ୍ ହେବା ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀରରେ ଲୋକପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଧର୍ମମୟ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। "ଏହି ଦୁନିଆରେ ତୁମ ପରି କିଏ ଅଛି, ଶତ୍ରୁ ଜୟୀ? ଦୁଃଖ ତୁମେ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ଫେଲାନ୍ତି ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ବିଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ବୃଦ୍ଧମାନେ ତୁମେ ସମ୍ମାନିତ, ସନ୍ଦେହ ଆସିଲେ ସେମାନେ ସହ କଥା କରିଥାଉ। ଯେଉଁଠି ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ଉପସ୍ଥିତି ଓ ଅନୁପସ୍ଥିତି—ଏପରି ବିବେକ ଥିଲେ, କିଏ ଦୁଃଖିତ ହେବ? ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ତୁମେ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏପରି ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅମରମାନେ ପରି ନିଜ ସ୍ଵଭାବ ଥିବା, ମହାତ୍ମା ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ରାଘବ, ତୁମେ ବିଶ୍ୱଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଏପରି ଗୁଣ ଥିବା ଜଣେ, ଯେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶର ଗୁଣ ଜାଣିଥିବା, ସେ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୋ ଦୁର୍ବଳ ଓ କୁକର୍ମଣୀ ମା ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଯେଉଁ ଅପରାଧ କରିଥିଲେ, ତୁମେ ମହାନ, ତାହାକୁ ମାଫ କର। ଧର୍ମରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ମୁଁ ମୋ ମା'କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। ଦାଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଇ, ଶୁଦ୍ଧ ଲୀଳା ଓ କର୍ମ ଥିବା, ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ମୁଁ କେଉଁଠି ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି? ଶିକ୍ଷକ, କର୍ତ୍ତା, ବୃଦ୍ଧ, ରାଜା ଓ ଚାଲିଯାଇଥିବା ପିତା—ଏମାନେ ସଭାରେ ମୁଁ କଦାପି ଅପମାନ କରିବି ନାହିଁ, ନା ଦେବତାମାନେକୁ। ଏକ ନାରୀକୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଯେଉଁ ମଣିଷ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା, ସେ କେଉଁଠି ଏପରି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି? ପୁରାତନ ଦିନରୁ କହାଯାଇଛି, ଜୀବମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ରାଜା ଏହି ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବାରେ, ଏହି ଉପକ୍ରମ ଆମ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଯାଇଛି। ମୋ ପିତା କୌଣସି ଅପରାଧ କରିଥିଲେ, କ୍ରୋଧ, ମୋହ ବା ଅସାବଧାନତାରେ, ତୁମେ ଧର୍ମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ସେଉଁଠି ତାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କର।