ସତ୍ୟ ଓ କରୁଣା ହେଉଛି ରାଜାମାନଙ୍କର ଚିରନ୍ତନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଏହି ସତ୍ୟ ଉପରେ ରାଜ୍ୟ ଭିତ୍ତି ହୋଇଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଋଷିମନ୍ଦଳ ଓ ଦେବତାମାନେ ସତ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନେ କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶା ଲାଭ କରାଯାଏ। ଯେପରି ଲୋକମାନେ ସାପକୁ ଦେଖି ଦୂରେ ହଟିଯାନ୍ତି, ସେପରି ମିଥ୍ୟା କଥା କୁହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ହଟିଯାନ୍ତି। ଧର୍ମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଧିକ, ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ସ୍ୱର୍ଗର ମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସତ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କରେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମାନେ ସତ୍ୟ ସହିତ ରହନ୍ତି, ସମସ୍ତ କିଛି ସତ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ସତ୍ୟଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ହୋମ ଓ ତପସ୍ୟା—ସମସ୍ତ କିଛି ବେଦରେ ସତ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ମିତ। ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ। ଏକ ମାନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଏକ ମାନୁଷ୍ୟ ପରିବାରକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ଏକ ମାନୁଷ୍ୟ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏକ ମାନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ମୁଁ କାହିଁକି ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବି ନାହିଁ? ମୁଁ ଯେଉଁ ସତ୍ୟବାଦୀ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛି, ତାହାରେ ମୁଁ ବନ୍ଧିତ। ଲୋଭ, ମୋହ, ଅଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକାରରୁ ମୁଁ ସତ୍ୟର ସେତୁ ଭାଙ୍ଗିପାରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି। ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ଯେଉଁମାନେ କଥାରେ ଅସତ୍ୟ, ଧୋଖାବାଜ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନର, ସେମାନଙ୍କର ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ନାହିଁ। ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏହି ଧର୍ମ, ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ମହାନମାନେ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭାର ବୋହନ୍ତି। ଯଦି କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ, କ୍ରୁର, ଲୋଭୀ ଓ ପାପୀମାନେ ଏହା କରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ସେହି ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି। ତିନୋଟି ପଥରେ ପାପ ହୁଏ—ଦେହରେ କରି, ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଓ ଜିଭରେ ଅସତ୍ୟ କୁହି। ପୃଥିବୀ, କୀର୍ତ୍ତି, ଯଶ ଓ ଶ୍ରୀ—ଏମାନେ ତାହାକୁ ଖୋଜନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ଏହିପରି, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଆପଣ, ମହାତ୍ମା, ମୋତେ ନିଜକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ କହିବେ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଅପ୍ରସଙ୍ଗିକ ହୋଇପାରେ; ତଥାପି ଆପଣ ଯଥାଯଥ କଥା କହୁଛନ୍ତି—ଏହିପରି କରନ୍ତୁ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ। ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଏହି ବନବାସ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି, ତେଣୁ କିପରି ମୁଁ ଭରତଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରିପାରିବି? ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କରିଥିଲି, ସେ ସମୟରେ ରାଣୀ କୈକେୟୀ ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ରହି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିୟମିତ ଭୋଜନ କରି, ମୂଳ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ମୋର ପିତୃମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି। ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ମୁଁ ଜୀବନର ଯାତ୍ରା କରେ, ଧୋଖା ନାହିଁ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ କରଣୀୟ ଓ ଅକରଣୀୟ ବିଚାର କରେ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଲାଭ କରି, ମନୁଷ୍ୟକୁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ସୋମ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଶତ ଯଜ୍ଞ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ମହାର୍ଷିମାନେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍କ୍ରମଣ କରିଲେ। ସହିଯାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ତୀବ୍ର, ଏହି ନାସ୍ତିକତା ଭିତ୍ତିକ କଥା ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଉପାଳମ୍ଭ କଲେ। ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ପ୍ରାକ୍ରମ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି କରୁଣା, ମୃଦୁ ଭାଷଣ, ଦ୍ୱିଜ, ଦେବତା ଓ ଅତିଥିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ—ଏହିମାନେ ସ୍ୱର୍ଗପଥ ବୋଲି ସାଧୁମାନେ କହନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ବିଷୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ଏକମନ ନିଷ୍ଠା ଧରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାଯଥ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ପରଲୋକ ଲାଗି ଚେତନାଶୀଳ ରହନ୍ତି। ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ଯିଏ ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଅଧର୍ମ ମନରେ ରଖିଥିଲେ; ଏପରି ଭାବନା ଥିବା ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ନାସ୍ତିକ ଓ ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ। ଚୋର ପରି ଏହି ଭାବ ଥିବା ଲୋକ, ନାସ୍ତିକତା ସେହି ଅବସ୍ଥା; ଏହିପରି ଲୋକ ସବୁଠାରୁ ସନ୍ଦେହଜନକ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ କଦାପି ମିଶିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ, ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଅନେକ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଜିତିଥିଲେ; ତେଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ହବନ ଓ ଯଜ୍ଞ ନିଶ୍ଚିତ ଶୁଭ। ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସାଧୁମାନେ ସହିତ ଏକତା, ତେଜସ୍ୱୀ, ଦାନ ଓ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅହିଂସକ, ନିର୍ମଳ—ଏପରି ଋଷିମାନେ ଜଗତରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ସମ୍ମାନିତ। ଏପରି ରୂଷ୍ଟ ଓ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଯେଉଁଠାରେ ଏହି କଥା କୁହିଲେ, ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବେ ମୃଦୁ ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ ନାସ୍ତିକଙ୍କ କଥା କୁହୁନି, ମୁଁ ନାସ୍ତିକ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ କିଛି ନାହିଁ ତାହା ମୁଁ ମନେ କରେନି। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ମୁଁ ପୁନି ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ହୋଇଯାଏ, ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ପୁନି ନାସ୍ତିକତା ଆସିପାରେ। ଏବେ ସେହି ସମୟ ଆସିଛି, ଯେପରି ମୁଁ ନାସ୍ତିକତା ଭିତ୍ତିକ କଥା କହିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ରାମ, ମୁଁ ଏହା କେବଳ ତୁମକୁ ଫେରାଇବା ଏବଂ ତୁମ ସମ୍ମତି ପାଇଁ କହିଥିଲି।” ଏଭଳି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ରାମଙ୍କ ରୂଷ୍ଟ ମୁହଁ ଦେଖି, ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଜାବାଲି ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତର ଆଗମନ ଓ ବିଲୟ ବୁଝନ୍ତି। ତୁମକୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚାହିଁ, ସେଉଁଠି ଏହି କଥା କହିଥିଲେ; ଏବେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଏହି ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରଥମେ ପାଣି ମାତ୍ର ଥିଲା, ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ଗଠିତ ହେଲା; ତାପରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ପରେ, ସେ ଏକ ବରାହ ରୂପେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା ଅବିନାଶୀ, ନିଜସ୍ୱ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଓ ତାଙ୍କର ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଅନୁଶାସନ କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।