ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ମୁହଁର ଚମକ ହରାଯାଏ, ଏହା ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଶେଷ ହେବାର ଚିହ୍ନ। ଏହି ସମୟରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଙ୍କର ଡାକରେ କ୍ରୂର ଢୋଳ ବାଜାଉଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଉପରେ ଭୟ ଛାଇଯାଇଛି। ଏପରି ସମୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଭଲ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଗତ ବିପଦକୁ ଅନୁମାନ କରି ସଜାଗ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ସହିତ ଧନୁଷ ବାଣ ନେଇ ଏକ ମଜବୁତ, ଦୃଢ଼ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ଶରଣ ନିଅ; ଏହା ଜଙ୍ଗଲରେ ଘନ ଗଛରେ ଢାକା ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ। ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, ଏ ବିଷୟରେ ମୋ ସହିତ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ମୋ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ତୁମେ ଯାଅ, ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ସାହସୀ ଓ ବଳବାନ୍, ଏହି ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମାରିପାରିବ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ରାତିର ଚରଣ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ନିଜେ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଧନୁଷ ବାଣ ନେଇ ଗୁହାକୁ ଚଲିଗଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହିପରି ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ରାମ କହିଲେ, "ଏବେ ସେମାନେ ଆସନ୍ତୁ!" ବୋଲି ଆପଣଙ୍କ ପରିଧାନ ପିନ୍ଧିଲେ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅଭରଣରେ ଶୋଭିତ ରାମ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ତୀର ନେଇ, ବିର ଭାବେ ଦିଗ୍ବଳୟକୁ ଧନୁଷ ତାଣିଲେ, ଏହାର ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭରିଦେଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ମହାର୍ଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଏହି ଧର୍ମମୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା କରିଲେ—"ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର କ୍ଷେମ ହେଉ। ରାଘବ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ପୌଳସ୍ତ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ଜୟ କରନ୍ତୁ।" ସେମାନେ କହିଲେ, "ଯେପରି ଚକ୍ରଧାରୀ ଦେବତା ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସୁରମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ରାମ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଜୟୀ ହେଉ।" ସେମାନେ ଆଉଥରେ ଏକାଉଠି ଦେଖିଲେ—"ଚଉଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ଓ ଏକା ଧର୍ମମୟ ରାମ—ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କେମିତି ହେବ?" ଏହି ସମୟରେ, ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଯୁଦ୍ଧର ଆଗରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଅଦ୍ୱିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କ ରୂପ ତାହା ସମୟରେ ଅପୂର୍ବ ହେଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ରୂଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଚାରଣମାନେ ଏଭଳି କଥା ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ସେନା ଭୟଜନକ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ପତାକା ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଆସିଲେ। ସେମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ଜୟଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଧନୁଷ ତାଣି ଏବଂ ମୁହଁ ଅଧିକ ଅଧିକ ବିଗଡ଼ୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଓ ଢୋଳ ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଦେଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଜଙ୍ଗଲର ସମସ୍ତ ପଶୁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ। ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ସେନା ଝରଣା ପରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଆସିଲେ। ସେମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ, ସାଗର ସମ ଗଭୀର, ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ ରାମ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ପାତିଲେ। ସେ ଖରଙ୍କ ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷକୁ ତାଣି, ତୀର ନେଇ ସଜି ହେଲେ। ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ତିବ୍ର କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କଲେ; ସେ ଏପରି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଯେ, ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ଏହି ଦୀପ୍ତି ଦେଖି ଜଙ୍ଗଲ ଦେବତାମାନେ କମ୍ପିତ ହେଲେ; ଏହି କ୍ରୋଧିତ ରାମଙ୍କ ରୂପ ତାହା ସମୟରେ ପିନାକଧାରୀ ଶିବଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଶିବ ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ବିଧ୍ଵଂସ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ, ରାକ୍ଷସ ସେନାମାନେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ, ଅଳଙ୍କାର, ରଥ ଓ କବଚରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ, ଏହି ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉଦୟାତ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ବାଦଳ ମେଘମାଳା ପରି ଆବୃତ କରିଥିଲେ। ଏଠି ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ବିଭୂଷିତ ବାଲ୍ମୀକୀ ରାମାୟଣର ପଚିଶତମ ସର୍ଗ ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ ମିଳେ। ଏବେ ଖର, ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ ଓ ରାମଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଓ ଧନୁଷ ହାତରେ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଧନୁଷ ତାଣି ଓ ଉଠାଇ ଦେଖି, ଖର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନା କରି ତାଙ୍କର ସାରଥିଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଦିଗେ ନେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ଖରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସାରଥି ଘୋଡ଼ାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି ଏକାକୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନେଇ ଆସିଲେ। ଏହା ଦେଖି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ରାତିର ଚରଣ କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଖର ତାଙ୍କର ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହ ମଙ୍ଗଳ ପରି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଖର ହଜାର ହଜାର ତୀର ନେଇ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଭୂମିରେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନା କଲେ। ସମସ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଜୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷଧାରୀ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା କରିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ମୁସଳ, ଲୋହା ଦଣ୍ଡ, ଶୁଳ, ତଳୱାର, କୁଟାର ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ। ବଡ଼ ଆକାର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ମେଘମାଳା ପରି ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ହାତୀ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ; ରାକ୍ଷସମାନେ ତୀର ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ; ଏହା ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଯେପରି ପାହାଡ଼ ମାଳିକା ମେଘମାଳା ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛି। ଏଭଳି ଭାବେ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ଯେପରି ପୂଜା ଦିନରେ ଗଣମଣ୍ଡଳ ଘେରି ରଖେ, ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯାତୁଧାନମାନେ ଛାଡ଼ିଥିବା ଅସ୍ତ୍ର ବର୍ଷାକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ।