ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸੱਚੇ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬੋਲੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਮਾਤਾ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਂ। ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਵੇਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।" ਉਹ ਫਿਰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ। ਤੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਾੜ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹਾਥੀ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰੀਬ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਓਥੇ ਉਚਿਤ ਤੇ ਧਰਮਕ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਉਹ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਜਦ ਮੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਥਿਤ ਨਾ ਕਰ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ — ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਅਨੁਗਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।" "ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਇਕਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਉਪਜੇ। ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਜੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ ਕਦੇ ਭੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ।" "ਕੌਣ ਐਸਾ ਹੈ ਜੋ ਅਪਨੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਰਾਜਾ, ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰੇ?" "ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਗਿਆ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਹੀ ਸਾਡਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਤੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਵੇ?" "ਮਾਤਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ, ਸਾਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਦ ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਯਯਾਤੀ ਵਾਂਗ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਾਂ।" "ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਰਾਜ ਲਈ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ; ਪਰ, ਮਾਂ, ਇਸ ਛੋਟੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ, ਛੋਟੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ।" ਮਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਮ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਲੱਖਣ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਭਰਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਗੁੱਸਾ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਸੀ, ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਬਚਨ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਧੀਰਜ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੇਠਾਂ ਹੋਈ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। "ਮੇਰੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਛੇਤੀ ਹਟਾ ਦਿਓ; ਇਹ ਕੰਮ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਰ ਦਿਓ। ਹੇ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਜੋ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵੱਲ ਲਾ ਦਿਓ।" "ਅਸੀਂ ਐਸਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਸਾਡੀ ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਚਿੰਤਤ ਨਾ ਰਹੇ।" "ਮੈਂ ਮਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠੇ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਸੁਮੀਤ੍ਰੀ ਨੰਦਨ।" "ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ, ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਪਮਾਨ ਜਾਂ ਨਾਪਸੰਦ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਤੇ ਵਚਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ, ਤੇ ਕੇਵਲ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਡਰਣ।" "ਜੇ ਇਹ ਕੰਮ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਲਈ ਹੀ, ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪੀੜ੍ਹੇਗੀ।" "ਇਸ ਲਈ, ਲੱਖਣ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" "ਅੱਜ, ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵੇਗੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਸਕਣ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਛਾਲਾਂ ਤੇ ਜਟਾ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਇਸ ਫੈਸਲੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਓਸ ਨੂੰ ਡੋਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਮੈਂ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਤੁਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਹੇ ਸੁਮੀਤ੍ਰੀ ਨੰਦਨ, ਮੇਰੇ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਭਾਗ ਦਾ ਹੀ ਹੱਥ ਹੈ।" "ਕੈਕਈ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਉਸਦੇ ਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ?" "ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਭਾਈ, ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਉਸ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਸੰਦ ਦਿਖਾਈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਸਖ਼ਤ ਬਚਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਣ ਲਈ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਭਾਗ ਦੇ।" "ਇੱਕ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਮ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?" "ਪਰ ਭਾਗ, ਜੋ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖ ਉਸ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।" "ਕੌਣ, ਹੇ ਲੱਖਣ, ਭਾਗ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਹਰ ਕੰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕੇਵਲ ਭਾਗ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ?" "ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਭਾਗ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਅਚਾਨਕ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚੇ, ਤੇ ਜੋ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਗ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰੁਕਣ ਦਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ; ਤੂੰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਛੇਤੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹਟਾ ਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਧੀਰਜ, ਧਰਮ ਤੇ ਭਾਗਵਾਦੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।