ਦਸਰਥ ਰਾਜਾ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਬੜੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਿਛਲ ਨਾ ਕਰੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪਰ ਦੁਖੀ ਰਾਜਾ ਦਸਰਥ, ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮੁਰਝਾਇਆ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਤਾਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਕਤਾਲੀ ਚੌਂਕ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡੀ ਆਹ-ਬਿਲਾਟ ਉਠੀ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰਾਖਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ—ਇਹ ਰਾਖਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਬਦਸਲੂਕੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ—ਅਜਿਹੇ ਦੁਖ-ਸਹਾਰੇ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਵਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬਛੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਛੜੀਆਂ ਹੋਣ, ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਹਲ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਉਸ ਡਰਾਉਣੀ ਆਹ-ਬਿਲਾਟ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਯਜਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਘਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਬਣੀ, ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੂਰਜ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਮਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਸੋਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਹਿਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉਫਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ; ਨਾ ਕੋਈ ਤਾਰਾ, ਨਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੋ ਗਿਆ; ਨਾ ਕੋਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਮਨੋਰੰਜਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਗਹਿਰੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜ-ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਏ, ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰ ਕੋਈ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵਹੀ, ਚੰਦਨ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮਾਹਟ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ ਤੇ ਭਰਾ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਤੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਯੋਧਿਆ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਹੀਣ ਹੋ ਕੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਿਹੀਣ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹਿੱਲ ਗਈ, ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਿਆਲੀ ਚੌਂਕ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਦਿਸਦੀ ਰਹੀ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਧਰਮਵਾਨ ਸੀ, ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਰਹੀ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸੀ, ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਗਹਣੇ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲੀ; ਤੇ ਕੈਕੇਈ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ। ਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਵੱਲ ਤਾਕ ਕੇ ਆਖਿਆ: “ਕੈਕੇਈ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਾ ਛੁਹੋ—ਤੁਸੀਂ ਮੰਦ-ਕਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਲਾਭ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਵੀ ਵਚਨ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਲਏ, ਜੋ ਵੀ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਏ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਅਗਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਾਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਆਵੇ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਾਣੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਠਾ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੱਗ ਛੁਹੇ, ਐਸਾ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ, ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਬੈਠਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਿਗਲ ਜਾਵੇ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ; ਜਦ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਰਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਖਿਆ: “ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਥਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।