ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਵਾਂਗੋਂ ਇਕ ਵੱਡੀ ਕਰਾਹ ਉਠੀ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਅਸਹਾਇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ—ਹੁਣ ਉਹ ਰਖਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਕਹਿ ਦੇਵੇ; ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਕਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ? ਹਾਏ, ਰਾਜਾ ਬੇਸਮਝ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲਈ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਭਿਆਨਕ ਕਰਾਹ ਸੁਣੀ ਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਹਵਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ, ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਹਾਥੀ ਆਪਣਾ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਗਏ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਆਇਆ, ਤੇ ਮਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਬੁਧ ਤੇ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਸੋਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆ ਗਏ। ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਟ ਗਈ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਆਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਝਟਕ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਲ ਜਾਵੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ; ਕੋਈ ਤਾਰਾ, ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਅਚਾਨਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਲਗਾਤਾਰ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜ ਮਾਰਗ 'ਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰ ਕੋਈ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵਹੀ, ਚੰਦਨ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ; ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਗੜ ਗਿਆ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ ਤੇ ਭਰਾ, ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਏ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਆਯੋਧਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਝਟਕ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਰਹਿਤ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਡਰ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਇਹ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚੌਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹਦੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਮਨਾ ਹੋਰ ਵੱਧਦੀ ਗਈ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਜੀ ਹੋਈਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚੱਲੀ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੈਕੇਈ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਬੁਧੀ, ਧਰਮ ਤੇ ਨਮਰਤਾ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਕੈਕੇਈ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਕੈਕੇਈ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹ—ਤੂੰ ਬੁਰਾਈ ਲਈ ਉਕਸਾਈ ਹੋਈ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਾਂਗ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ।” “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਲਾਭ ਲਈ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਚਨ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲਏ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਹਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਅਗਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” “ਜੇ ਭਰਤ, ਇਹ ਅਟੱਲ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਾ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਦਾਨ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲੇ।” ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਜੋ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਵੇ, ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ, ਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬੈਠਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਿਗਲ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਜਦ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਿਹਾ: “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਧੀਆ ਰਥਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੜਕ 'ਤੇ ਦਿਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਜੋ ਚੰਦਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਿਸਤਰਾਂ 'ਤੇ, ਵਧੀਆ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਖਾ ਕਰਕੇ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁੱਤਰ—” “ਅੱਜ, ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪਥਰ 'ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇਗਾ, ਦੁਖੀ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਕਮਲ ਦੇ ਟਾਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।” “ਨਿਸਚਿਤ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਉਸ ਲੰਬੀ ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਬਿਨਾਂ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇ, ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਣਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀਆਂ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।