ਅੱਜ ਰਾਮ ਕਿਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇਗਾ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਡੂੰਘੀ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਝੀਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਇਸ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਨਕ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਜੋ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੀ ਹੋਈ ਥੱਕ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਵੇਗੀ। ਉਹ, ਜੋ ਕਦੇ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਡਰ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਕੈਕੇਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ, ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਜੀਲ਼, ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਘ ਰਾਮ ਦੇ, ਮੈਂ ਜੀਲ਼ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਅੰਗਣੇ ਅਤੇ ਘਰ ਖਾਲੀ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਚੌਕ ਸੁੰਨੇ, ਲੋਕ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਉਦਾਸ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਵੀੜ੍ਹ ਰਹੀਆਂ। ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਘਰ, ਜਿੱਥੋਂ ਰਾਮ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਸ ਵੱਡੇ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਨਾਗ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ, ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਹੌਲੀ, ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਕਹੇ—"ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਚਲੋ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।" ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ, ਦਰਬਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਗਏ। ਪਰ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆਂ ਵੀ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਘਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੂਤ੍ਰਵਧੂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਂਹ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਚਲਾ ਗਿਆ?" ਸੱਚਮੁੱਚ, ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੇਖਣਗੇ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਤ ਆਈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਨਾਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਕੌਸਲਿਆ; ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਮੇਰੇ ਤੇ ਰੱਖ। ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪਾਸੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੁੜਦੀ ਨਹੀਂ।" ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਡੂੰਘੀ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ ਤੇ ਕਰੂਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ। ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿੰਨਤਾਲੀਸਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਈ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਾਘ, ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਤਿੜਕਦੀ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਘਰ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਔਰਤ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਏਗੀ, ਘਰ ਵਿਚਲੇ ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਰਾਮ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਭਿਖ ਮੰਗੇਗਾ; ਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਨੌਕਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਿਚਕਿਆ। ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਹੋਮ ਵਿਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਵੀਰ, ਚੌੜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਧਾਰੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਵੀ, ਤੇਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ? ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਅਜੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਿਕਲੇ, ਉਹ ਬੇਚਾਰੇ ਫਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਲ਼ਣਗੇ? ਕਾਸ਼, ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ, ਵਾਪਸ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਕਦੋਂ ਆਯੋਧਿਆ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਫਿਰ ਚਮਕ ਉਠੇਗੀ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਣਗੇ, ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਉਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਾਘ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀਰ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਕਦੋਂ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਜੂਠੇ ਚਿਉੜੇ ਵਰਖਣਗੇ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਉੱਚੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕੇ, ਦੁਇ-ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਾਂਗੀ? ਕਦੋਂ ਖੁਸ਼ ਮਿੱਠੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਤੇ ਮੰਗਲ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨਗੇ? ਕਦੋਂ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ, ਬਦਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਚੰਗੇ ਮੌਸਮ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਏਗਾ? ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੰਜੂਸ ਔਰਤ ਕਾਰਨ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਥਣ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਤਾਂ, ਕੈਕੇਈ ਕਰਕੇ, ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ; ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਾਘ, ਮੈਂ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਦਾ ਵੱਛਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖੋਹ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ, ਜਿਸਦਾ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਹਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਲ਼ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?