ਭਗਤਿ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਥਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਵਨ ਗਮਨ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਾਰਥੀ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਨੰਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖੀਆਂ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਖੀਂ ਕਿ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਣ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਗਰੂਰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਦਰ ਦੇਣਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਧਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਓਰੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਕਿ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇ। ਇक्षਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਹੀਂ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਜੀ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਰੋਕੀਏ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੀਏ।" "ਉਹ ਫਿਰ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਆਖਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਿਲੀਂ।" ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਬਹੁਤ ਰੋਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?" ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੇ—ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਗਲਤ—ਸਭ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਵਰ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਗਲਤ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਆਂ ਨਹੀਂ। ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ-ਵਿਚਾਰੇ, ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹਨ—ਭਰਾ, ਮਾਲਕ, ਸਗਾ, ਪਿਤਾ। ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੀ ਰਹੇਗੀ? ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਉਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨ ਭੇਜ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰੋਗੇ?" ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਾਨਕੀ ਜੀ (ਸੀਤਾ) ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਰੇਖਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਝਲਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਹੇਠਾਂ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਖੜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਰੋ ਰਹੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਮੇਰੇ ਤੇ ਰਾਜ ਰਥ ਵੱਲ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈਆਂ ਸੀ। ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ, ਉਹ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਗਰਮ ਹੰਝੂਆਂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ, ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਬੁਲਾਓਣ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਰੁੱਖ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ, ਕੋਪਲੇ, ਜਾਂ ਕਲੀ ਹੋਣ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਮੁਰਝਾ ਗਏ। ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦੇ, ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਉਹ ਜੰਗਲ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਮੁੰਦ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਰੋਵਰ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਨੀਲੋਫ਼ਰ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਜਲ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ, ਮਾਲਾਵਾਂ—ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਮਹਿਕ ਫਿੱਕੀ ਹੋ ਗਈ, ਫਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਥੇ ਬਾਗਾਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਅਤੇ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ, ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਰਮਣੀਯ ਬਗੀਆਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਲੋਕ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੰਝੂਆਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਹਲਾਂ, ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਔਰਤਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸਪਸ਼ਟ ਦੁੱਖ ਵਿਚ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਇੰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਅਜਨਬੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਲੋਕ ਉਦਾਸ ਹਨ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਮਾਥਾ ਝੁਕਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਅਯੋਧਿਆ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤੋਂ ਵਿਹੂਣੀ ਹੋਵੇ—ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਮੇਰੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਤਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮੰਦੀ ਮੰਨਸਾ ਨਾਲ ਜਬਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ, ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ, ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਪਾਣੀ 'ਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪ ਗਈ।