ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਮੀਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, "ਇਹ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਇੱਥੋਂ ਹੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਰਾਮ ਲਈ ਥੱਕੇ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤ ਵੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਹਰ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਕਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ ਜੋ ਅਪਵਿੱਤਰ ਜਾਂ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਵਿਛੀ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵੇਖੀ। ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਰੋਟੀ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਵੇਖੋ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।" ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਰੱਬਾਂ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਦੇਖੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਚਾਰ ਚੱਕਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਮਹਿੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਫਲ ਤੇ ਰੋਟੀਆਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦਿਲ ਦੁਖਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਫਲ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਹੀ ਭੇਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਗੁਦੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ? ਇਹ ਲੋਕ-ਕਥਨ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਹੋਵੇ, ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਜਦ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਸੁਖ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਠਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹੇ। ਉਹ ਰਾਣੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਕੋਮਲ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਮਿੱਟੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਟਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਸੀਤਾ ਵੀ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੰਜੂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਸਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਅੱਗੇ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਸੀਤੇ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ?" "ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਈ ਕਵਲ, ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਚੰਨ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਵੈਦੇਹੀ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਇੰਧਨ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਜਦ ਮਾਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਮ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹਣ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੁ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾਰੀ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕੋਲ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਮੁਖ ਮਹਿਲਵਾਸੀਆਂ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੱਲ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਭਾਰਤ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀ ਗੱਲ ਕਹੇਗਾ। ਉਥੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਸਜਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜਗ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ੧੦੩ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਤੂੰ ਕੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਣ ਤੂੰ ਇਹ ਛਾਲਾ-ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜਟਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ?" "ਤੂੰ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮृਗਚਰਮਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਜਟਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਉੱਤੇ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤ ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ।" "ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ—ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ—ਦੇ ਉਕਸਾਏ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਗਵਾ ਲਈ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਹੁਣ ਰਾਜ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਪਤੀਹੀਣ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹੋ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਰਾਜ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਘਵਾਨ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਸੀ।" "ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਵਿਧਵਾ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।