श्वेतमेघसदृशाः सुरभिगन्धविलिप्तमाल्यविभूषिताः, धनधान्यसमृद्धाः, परमसुन्दरीभिः स्त्रीभिः भूषिताः तानि वनरराजगृहाणि विराजमानानि दृश्यन्ते स्म। तद् गृहम्, श्वेतगिरिणा परिवृतम्, सुलभप्रवेशं न, शोभनं च, महेन्द्रमन्दिरोपमं रमणीयं बभौ। शुभ्रशिखरैः प्रासादैः कैलासशिखराणिव शोभितम्, सर्वकामद्रुमैः पुष्पितैः च विराजमानम्। महेन्द्रदत्तैः घनश्यामैः दिव्यपुष्पफलवृक्षैः, शीतलच्छायासुखदायकैः, तद् गृहम् शोभायमानम्। द्वाराणि तत्र बलिनः वनराः शस्त्रपाणयः दिव्यमाल्यभूषिताः, सुवर्णतोरणैः शोभितानि, रक्षन्ति स्म। सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः तत्र सुमहद् सुग्रीवस्य गृहं विघ्नरहितः प्रविवेश, यथा महाघनं भास्करः प्रविशेत्। धर्मात्मा सः सप्त परिखाः वीक्ष्य, यत्र यानासनसमृद्धिः आसीत्, सुसंरक्षितं विस्तीर्णं च अन्तःपुरं अपश्यत्। तत्र सर्वत्र सुवर्णरजतशय्याः, उत्तमानि चासनानि, रत्नच्छन्नानि च दृश्यन्ते स्म। प्रविशन् सः माधुर्यपूर्णं वीणास्वरमेलनसुसमाहितं गीतशब्दं निरन्तरं शृणोति स्म। सः महाबलः सुग्रीवस्य प्रासादे नानारूपवतीः, रूपयौवनगर्विताः स्त्रियः अपश्यत्। तत्र माल्यभूषिताः, उत्तममाल्यरचनासक्ताः, श्रेष्ठाभरणविभूषिताः कुलस्त्रियः ददर्श। लक्ष्मणः सुग्रीवस्य परिचारकान् अपि अपश्यत्, ये न कदापि त्रुप्ताः, न अतिशयलुब्धाः, न च वसनविलुप्ताः। तदा नूपुरमेखलाशब्दं श्रुत्वा सुमित्रानन्दनः लज्जितः अभवत्। क्रोधवेगेन कोपितः, भूषणनिनादं श्रुत्वा, सः धनुःप्रणादं कृत्वा दिशः शब्देन पूरयामास। महाबाहुः लक्ष्मणः, धर्मविहिताचरणस्य लोपं अनुभवन्, रामक्रोधसमन्वितः, एकान्ते स्थित्वा तस्थौ। धनुषः शब्देन सुग्रीवः वानराधिपतिः लक्ष्मणस्य आगमनं विज्ञाय, भीतः उत्तमासनात् उत्थितः। "अङ्गदेन पूर्वं यद् उक्तम्, तद् यथार्थम्—सुमित्रानन्दनः भ्रातृनिष्ठः अत्र आगतः," इति निश्चित्य, अङ्गदवचनात् धनुषः शब्दाच्च, वानरः लक्ष्मणागमनं ज्ञात्वा, मुखं शुष्कतां गतम्। तदा वानरेन्द्रः सुग्रीवः, भीतविप्रलप्तचित्तः अपि, धैर्यं समालम्ब्य, शोभनां तारां हितवाक्यं उवाच— "प्रियदर्शने, का कारणं यत् रामानुजो, स्वभावेन सौम्यः, क्रोधयुक्तः अत्र आगतः? यदि किञ्चित् तेन अप्रियम् कृतम् इति त्वं मन्यसे, तर्हि सम्यग् विचिन्त्य शीघ्रं स्पष्टं च निवेद्यताम्। अथवा, सुन्दरी, त्वमेव तस्य समीपं गत्वा, मृदुवाक्यैः तं प्रशमयितुम् अर्हसि। तव सन्निधाने तस्य शुद्धात्मनः कोपः न भविष्यति; महात्मानः हि न कदापि स्त्रीषु कठोरं कुर्वन्ति। त्वं सान्त्वनवाक्यैः तं समीपं गत्वा, इन्द्रियमनः प्रशम्य, तदा अहम् शत्रुनाशनं कमललोचनं कोपविहीनं द्रक्ष्यामि।" तदा ताराऽपि, मदमत्तलोचनाः, सुवर्णमेखलाभरणावद्योतिता, शुभलक्षणसंयुक्ता, नम्रभावेन लक्ष्मणस्य समीपं जगाम। तां वानरपत्नीं दृष्ट्वा, राजपुत्रात्मजः महात्मा लक्ष्मणः तत्र स्थित्वा, स्त्रीसंनिधौ कोपशान्तः, अधोमुखः बभूव। मदेन लज्जावर्जिता, राजपुत्रस्य मृदुदृष्ट्या च, तारा स्नेहपूर्णं, अर्थगर्भं, सान्त्वनयुतं च वाक्यम् उवाच— "आर्यपुत्र, कोपस्य कारणं किम्? कः तव आज्ञां न पालनं करोति? कः निर्भयः वनाग्नेः मार्गे स्थितुं शुष्कवृक्षवत् साहसिकः?" इति। तस्या मृद्वक्षराणि, अव्यग्रचित्तानि वाक्यानि श्रुत्वा, लक्ष्मणः पुनः स्नेहपूर्वकं यथार्थवचनं प्रत्युवाच— "इदं तव प्रवृत्तिः कामेन प्रेरिता, धर्मार्थसंग्रहं परित्यज्य, इति नु? स्वार्थनिष्ठः पतिः तव कार्यं न जानाति इति नु? सः न राज्यस्य नः वा हितं चिन्तयति, दुःखार्तान् अस्मान् च, केवलं कामसुखे लीनः, मन्त्रिसभां च अपि उपेक्षते। वानरपतिः मदमत्तः सुखे निमग्नः, चत्वारि मासान्यतीतानि न वेत्ति। न हि काम्ये धर्मार्थयोः साधने पानं प्रशस्यते; तस्मात् तेन त्रयः अपि, अर्थः, कामः, धर्मः च, विनष्टाः। अकर्मणि धर्महानिः महान्, सुहृद्विनाशे चार्थहानिः अपि अतिविस्तीर्णा। यो मित्रं धर्मार्थयोः श्रेष्ठः, सत्यधर्मपरायणः, त्यक्तः, तत्र धर्मनिष्ठा न दृश्यते। अतः, अस्मिन्विषये यथोचितं कर्तव्यं अस्माभिः; त्वं कर्मणः तत्त्वज्ञा, यत्कर्तव्यं तद् उद्घोषय।" एवं धर्मार्थयुक्तं मधुरं च वाक्यं लक्ष्मणस्य श्रुत्वा, तारा तस्य अर्थं विज्ञाय, विश्वासपूर्वकं पुनः प्रत्युवाच— "न एषः क्रोधस्य समयः, आर्यपुत्र, न च स्वजनसु कोपः शोभते; स्वहितेषु दोषमपि सहेत धर्मज्ञः। कः वा स्वजनस्य क्षीणात्मनः प्रति कोपं कुर्यात्? त्वद्वान् तपसा जातः स्वसंयमी च, कः क्रोधवशं गच्छेत्? अहं वानराधिपतेः कोपं जानामि, समयं च कर्मणः, यत् तव कृते कृतं, यच्च अवशिष्टं, सर्वं अहम् अवगच्छामि।" एवं सुमधुरया तारया सान्त्वनवाक्यैः लक्ष्मणः शमितकोपः, धर्मार्थनिष्ठया च पुनः स्थिरचित्तः अभवत्।