राजा दशरथः दुःखसागरं प्रविश्य, शोकविपन्नमुखः, चिन्तया विवर्णवदनः बभूव, यथा चन्द्रमाः ग्रहणेन समावृतः स्यात्। स हि स्वजनैः सह निश्चितं शुभसंकल्पं स्मरन्, चिन्तयामास—कथं सेनां विमुखां, परैः जितामिव, पश्येयम्? दिशो दिशः समागताः नृपाः मां किं वदिष्यन्ति? हन्त, अयं युवा इक्ष्वाकुः दीर्घकालं राज्यं कृतवान्, यद्यपि बहवः वृद्धाः धर्मज्ञाः पण्डिताश्च उपस्थिताः। ते ककुत्स्थं पृच्छन्ति चेत्, अहं तत्र किं वदामि? मम पुत्रः कैकेय्या प्रेरितः मया निर्वासित इति? एतत् सत्यमपि मया उक्तं मिथ्यैव मन्यन्ते। कौसल्या राघवेण वनं गते मम किं वक्ष्यति? एवं महदपकारं कृत्वा तस्यै किं प्रत्युत्तरं दास्यामि? कौसल्या हि मां दासीव सख्येव च सेविता, पत्नीव भगिन्येव च मातृवत् सदा सेवते, मम हितं सदा पश्यन्ती, पुत्रं स्नुषा, मृदुवदना। अहं तु त्वदर्थं तां सम्यक् मानं नादासं, सा च मानार्हा; अद्य तु तव कृते कृतं मम सर्वं शुभं दुःखाय जातम्। यथा रोगी विषयुक्तं भोजनं भुङ्क्ते, तथा रामे कृतं पापं तस्य च वनगमनं मम दुःखाय जातम्। सुमित्रा अपि मां दृष्ट्वा, भयभीता, कथं विश्वसिष्यति? दारिद्र्यदुःखिनी वैदेही दुःखद्वयं श्रोतुं प्रवृत्ता—मम निधनं च रामस्य च वनवासं। सा वैदेही मम मृत्युः रामस्य च वनवासः इति शृण्वन्ती, मयि शोकं कृत्वा, प्राणान् त्यक्ष्यति। यथा हिमालयपर्वते किंनरी पत्या परित्यक्ता दुःखिता स्यात्, तथा अहं रामस्य महावने निर्वासनं सहनं न शक्नोमि। नाहं दीर्घकालं जीवितुम् इच्छामि, नापि मैथिलीं रुदतीं द्रष्टुम्; नूनं त्वं पुत्रेण सह विधवा राज्यं पालयिष्यसि। त्वं धर्मरूपा अपि अधर्मचारिणी मे मन्ये—सुन्दररूपा विषयुक्ता, यथा सुरापानं कृतवान् नरः। नूनं त्वया मम प्रियं वचः मिथ्यया उक्तं, मां सान्त्वयन्त्या; त्वं गीतया मृगं वशयन्ती व्याघ्रीव मां विनाशिता। नूनं सत्पुरुषाः मां नगरमध्ये निन्दन्ति—स्वपुत्रविक्रेतारं मद्यपब्राह्मणवत्। हन्त, कष्टं दुःखं च, यदहं तव वचनानि सहनं प्रवृत्तः; एतादृशं दुःखं मम प्राप्तं, यथा पूर्वं किञ्चिदपकारं कृतवान् स्याम्। दीर्घकालं पापे त्वया अहं रक्षितः पापिनीव, यथा अज्ञानात् रज्जुं सर्पमिव गृह्णाति जनः। तव साहचर्ये सन्तुष्टः, न मृत्युरूपां त्वां अवेदिषम्; यथा बालः एकाकी कृष्णसर्पं हस्तेन स्पृशेत्। नूनं प्रजाः मां निन्दन्ति, यः मम पापकर्मणा महात्मानं पुत्रं पित्रा वियोजितवान्। साक्षात् बालिशः कामवशगश्च दशरथः, यः स्त्रीहेतोः प्रियं पुत्रं वनं प्रेषयिष्यति। रामः वेदैः, ब्रह्मचर्येण, आचार्यैः च शिक्षितः, तस्य सुखकाले पुनः महान् क्लेशः भविष्यति। मम पुत्रः मम वचने द्वितीयं वाक्यं न वदेत्; वनं गन्तुम् आदेशितः स केवलं "एवमस्तु" इति वदेत्। यदि वनगमनाय प्रेरितः राघवः मम वचनविपरीतम् आचरितवान् स्यात्, तर्हि तत् मम प्रियतमा स्यात्, किन्तु सुतः तद् न करिष्यति। राघवेण वनं प्रविष्टे, सर्वे जनाः मां गर्हिष्यन्ति; मरणमपि अशक्यं सहनं, यमसद्म गमिष्यामि। मयि मृते, रामे च पुरुषश्रेष्ठे वनं गते, प्रियतमा जनाः शेषाः सन्ति, त्वं किं पापं कर्तुम् इच्छसि? यदि कौसल्या मां रामं च पुत्रांश्च परित्यज्य शोकं न सहते, सा रानी केवलं मां अनुगमिष्यति। कौसल्यां सुमित्रां मां च त्रिभिः पुत्रैः सह नरकं निपात्य, त्वं कैकेयी सुखिनी भविष्यसि। मयि रामे च परित्यक्ते, त्वं इक्ष्वाकुवंशं, यः नित्यं पूजितः अचलश्च, अधुना विक्षिप्तं, शासिष्यसि। यदि रामस्य वनवासः भरतस्य प्रियं स्यात्, तर्हि भरतः मम मृत्यौ श्राद्धं न कुर्यात्। मयि मृते, रामे च पुरुषश्रेष्ठे वनं गते, त्वं अधुना राज्यं विधवा पुत्रेण सह पालयिष्यसि। त्वं राजकन्ये, मम गृहे दैवयोगात् वससि; मम ख्यातिः लज्जा च लोके निश्चितम्, अहं सर्वेषु प्राणिषु पापकर्मीव निन्द्यः भविष्यामि। कथं मम पुत्रः रामः, यः पुनः पुनः रथैः, गजैः, अश्वैः च विहृत्य गच्छति, अधुना महावने पादचारी भविष्यति? भोजनकाले, मणिकुण्डलधारिणः पाकाः, मम पुरतः, तस्य प्रियं भोजनं पेयं च निर्मिमुः। कथं मम पुत्रः अधुना तिक्तकटुकाम्लं वन्यं भोजनं भक्षयिष्यति? यः शोभनवस्त्रधारी, सुखसंसर्गे च दीर्घकालनिष्ठितः, कथं रामः काषायवासाः भविष्यति? कस्य क्रूरं वचनं एतदुक्तं—रामस्य वनगमनं भरतस्याभिषेकश्च? धिक् स्त्रीणां, ताः कपटीः आत्मार्थनिष्ठाश्च; न सर्वास्त्रियः, केवलं भरतमातुः विषये वदामि। त्वं, निर्दया, निरर्थकसाधने रता, मम दुःखाय स्थापितासि; किम् अप्रियं त्वं मयि वा रामे च पश्यसि, यः तव हितं करोति? पितरः अपि पुत्रान् त्यजेयुः, पत्न्यः अपि पतिं, गाढस्नेहबन्धनापि; हि, रामे विपत्तिं प्राप्ते, सर्वं जगत् विक्षिप्तं स्यात्।