रामः स्वपितृपैतामहमार्गेण, यथान्यायं सर्वान् जनान् सम्मान्य, अग्रजैः पूर्वैश्च कृतं धर्ममार्गं पालयन् अग्रे प्रस्थितवान्। तदा सर्वे जनाः, रामस्य राज्याभिषेकस्य दिवसमुपलभ्य, तम् अभ्यर्थयन्—“यथा वयं तव पित्रा सर्वैश्च पूर्वैः पालयिताः, एवं त्वं सम्यक् पालय; रामे राजा अभिषिक्ते वयं परमं सुखं प्राप्स्यामः। न खाद्यस्य नापि वित्तस्य किञ्चिद् आवश्यकं; यदि रामं राज्ये प्रतिष्ठितं पश्येम, तत् एव नः सर्वं सम्पद्यते। न किञ्चिद् अन्यत् प्रियं राज्याभिषेकात् रामस्य, यस्य तेजः अनन्तं, नः अस्ति।” एवं स्नेहपूर्णानि शुभानि च वचनानि मित्रैः सुहृद्भिश्च श्रुत्वा, यानि तं पूजयन्ति स्म, रामः महापथेन प्रस्थितवान्। तं पुरुषश्रेष्ठं यदा याति स्म, तदा न कश्चन मनसा न च चक्षुषा तस्मात् निवर्तितुम् अशक्नोत्। यः रामं न पश्यति, यं वा रामः न पश्यति, तं सर्वे जनाः अवमन्यन्ते, स चात्मन्यपि तिरस्कारं पश्यति। स धर्मात्मा सर्ववर्णेषु सर्ववयःषु च दया दर्शयति; तस्मात् सर्वे जनाः तम् अनुगच्छन्ति स्म। तस्य मार्गे, मेघसदृशैः श्वेतैः गृहैः, रत्नजालैः भूषितैः, गगनमिव व्याप्तुम् उद्यमानैः, शोभितम् आसीत्। तत्र, पृथिव्याः श्रेष्ठं तद् गृहं, यदिन्द्रस्य भवनं समं, स राजपुत्रः तेजसा समुल्लसन् पितुः निवेशनं प्रविवेश। स धन्विनां हययुक्तानां च रक्ष्यमाणानि त्रिणि प्राकाराणि समतिक्राम्य, पद्भ्याम् अपरानि द्वे प्राकारौ चात्यक्रमत्। सर्वाणि प्राकाराणि समतिक्रम्य, दशरथसुतः सर्वान् जनान् विसृज्य, शुद्धान्तरमन्दिरं विवेश। यदा स पितुः सन्निधिं प्रविवेश, तदा सर्वे जनाः रामेण तुष्टाः, तस्य पुनरागमनं प्रतीक्षन्तः, समुद्रः इव उदयनं चन्द्रस्य, स्थिताः। एवमेतस्मिन् काले, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना अयोध्याकाण्डे अष्टादशः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र रामः पितरं निराशं कैकेयीं च पार्श्वे स्थितां, शुष्कवदनं दुःखितं च दृष्टवान्। स तु प्रथमं यथान्यायं पितुः पादौ वन्द्य, ततः सम्यक् विनियतात्मा कैके्याः पादौ ववन्दे। राजा तु, अश्रुपूर्णलोचनः, “राम” इति वदन्, दुःखेनाभिभूतः, न तं पश्यति न च भाषते स्म। एवं अप्राप्तपूर्वं भीषणं राज्ञः रूपं दृष्ट्वा, रामः अपि सर्पमिव पदेन स्पृष्ट्वा, भयेन गृहीतः। स तु दुःखशोकाभिहतः, गभीरान् निःश्वासान् श्वसन्, विचेष्टमानचित्तः, प्रमत्तेन्द्रियः, महत्तरं दुःखं पितरं दृष्टवान्। सागरस्यानिलेन कम्प्यमानस्य, ग्रहग्रस्तस्य सूर्यास्य, मिथ्यावदस्य मुनेश्च, सादृश्यं तस्य राज्ञः दशायाम् अपश्यत्। राज्ञः दुःखम् अगाधं विज्ञाय, रामः अपि पूर्णचन्द्रसमये सागरस्येव, अधिकतरं विषण्णः अभवत्। स पितुः श्रेयसि नित्यं प्रवृत्तः, चत्वारि कारणानि चिन्तयामास—“किं कारणं यत् अद्य राजा माम् नाभिवादयति?” अन्यस्मिन् काले, कोपितोऽपि सन्, मम दर्शनात् राजा तुष्टः भवति; किं तस्य कष्टं समुत्पन्नं, यदा माम् पश्यति? दुःखितवदनः, शोकेन पीडितः, शोकसंतप्तः, रामः कैकेयीं प्रणम्य, इदं वचनं अब्रवीत्—“कच्चित् अहं नाज्ञातेनापराधेन पितरं कुपितं कृतवान्? यदस्ति, तद् मे कथय, तं च प्रसादय। किमर्थं मम सदा स्नेहवत् पिता अद्य दुःखितवदनः, मया सह न भाषते? कच्चित् न शारीरं न मानसिकं च दुःखं तं बाधते; सुखं सदा दुर्लभं, दुःखं च चिन्ता च उत्पद्यते। कच्चित् भरतस्य, प्रियदर्शनस्य, महाबलस्य शत्रुघ्नस्य, वा मम मातॄणां कस्यचित्, किमप्यशुभं न जातम्? यदि अहं महात्मानं राजानं कुपयामि, वा पितुः आज्ञां न पालयामि, तदा कुपिते नृपे अहं क्षणमपि जीवितुम् इच्छेयम् न। यत्र जन्तुः स्वस्यैव भावस्य कारणं पश्यति, तत्र सः दृश्यदेवतायाः इच्छां कथं न कुर्यात्? कच्चित् राजा अहंकारात् कोपाद्वा, किञ्चिद् अप्रियं वाक्यं त्वयि उक्तवान्, येन तस्य मनः विकृतम्? इति रामेण उक्तः, कैकेयी, लज्जां विहाय, स्वार्थसिद्धये, धैर्येण इदं वचनं अब्रवीत्—“राम, राजा न कुपितः, न चास्य किञ्चिद् अनिष्टं जातम्; किं तु त्वत्तः भीतः, यत् स्वचित्तस्थितं न प्रकाशयति। स त्वां प्रति न सुखं न च दुःखं वक्तुम् शक्नोति; अतः त्वया एव तद् अवश्यं कर्तव्यम्, यन्न मे उक्तम्। पूर्वं मां पूजयित्वा राजा वरं प्रयच्छत्; स तु अधुनैव तस्य वरस्य विषये खिद्यते, यथा सामान्यः जनः। ‘वरं दास्यामि’ इति प्रतिज्ञाय, स प्रजापतिः प्रत्युपस्थिते काले वचनात् प्रतिनिवर्तितुम् इच्छति, यथा प्रवाहिते जले सेतुकर्म कर्तुम् इच्छेत्। एष धर्मनिष्ठः विषयः, राम, सतां च विज्ञातः; तस्मात् राजा, तव कृते कोपितोऽपि, सत्यं न परित्यजेत्। राजा यत् शुभं वा अशुभं वा वदेत्, तत् त्वया कर्तव्यम्? यदि तथा, तर्हि अहं सर्वं पुनः वक्ष्यामि। यदि राज्ञः उक्तं त्वयि न निवर्तिष्यते, तर्हि अहं वदामि; स हि स्वयम् उक्तुं न इच्छति। एवं कैके्याः वचः श्रुत्वा, रामः संतप्तः, राज्ञः सन्निधौ तां राज्ञीं इदं वचनम् उवाच।