रामस्य मातरं दुःखार्तां दृष्ट्वा, रामः सान्त्वनपूर्वकमिदं प्राह—"यथा तुभ्यं तव पिता, तथा अहम् अपि स्वधर्मप्रेम्णा तव गुरुः; अतः, पुत्र, अहं त्वां मम समीपात् गन्तुं नानुजाने, यतो ह्यहं तव वियोगेन अत्यन्तं संतप्तः। त्वया विना मम किम् आयुः, किम् वा जगत्, किम् अमृतम् अपि? जीवेषु लोकेषु तव सन्निधौ यः क्षणः, स एव मम सर्वस्मात् श्रेयः।" रामः मातुः करुणं विलापं श्रुत्वा, महागज इव दीप्तदीपैः प्रेरितः तमसि प्रविशन्, दुःखाग्निना अधिकतरं दग्धः। सः तां मातरं मूर्च्छितसमां दृष्ट्वा, सौमित्रिं च दुःखातुरं निरीक्ष्य, धर्मनिष्ठः सन् धर्म्याणि वचनानि तत्रोचितानि उवाच। "लक्ष्मण, अहं तव नित्यं भक्तिं वीर्यं च जानामि; किन्तु मम निश्चितं न गृह्यते चेत्, त्वं च माता च मां दुःखेन न संतापयेताम्।" "धर्मार्थकामाः सर्वे लोके धर्मफलसमुत्थिताः दृश्यन्ते; ये च तत्र सन्ति, ते सर्वे निःसंशयं पत्न्याः सह पुत्राः प्रियाः वश्याश्च। यत्र सर्वे संयुक्ताः, यतः धर्मः जायते, तत् एव अनुवर्तितव्यम्; केवलं लाभे प्रवृत्तः लोके द्विष्टः भवति, स्वार्थपरता न प्रशंस्या।" "कः क्रूरतया आचार्यराजपितृबन्धूनां कृतं कार्यं, कोपात् हर्षात् वा कामात्, धर्मं विचिन्त्य, न कुर्यात्? अहं तु पितुः वचनं सम्यक् न संपादयितुं समर्थः; सः हि अस्माकं आज्ञया गुरुः, पतिः, धर्मपथगामी च।" "यावत् धर्मराजः जीवति, स्वमार्गे च प्रवर्तते, तावत् रानी कथं मया सह गन्तुं अर्हति, विधवायाः इव स्त्री। अतः, आर्ये, मयि वनं गच्छति, त्वं मयि कुप्य न; प्रत्युत, आशिषं ददातु, यथा काले समाप्ते सत्येन ययातिरिव प्रतिनिवर्तेयम्।" "राज्यस्य कृते न महान् यशः प्राप्यते; अस्मिन्हि अल्पे जीविते, अद्यैव, आर्ये, अहं न्यूनां भूमिं धर्मतः वरणानि।" रामः, मातरं तोषयितुम् इच्छन्, दण्डकवनं प्रति प्रस्थितः, ततो लक्ष्मणं स्नेहपूर्वकं उपदिश्य, अन्तरात्मना मातरं प्रदक्षिणीकृत्य, वनगमनाय कृतनिश्चयः अभवत्। ततः रामः सौमित्रिं प्रियसखं भ्रातरं च, दुःखार्तं कोपसंयुक्तं च, दृष्ट्वा, प्रज्वलितलोचनं क्रुद्धगजपतिमिव, समीपमगच्छत्। सः धैर्येण आत्मानं निगृह्य, सौमित्रिं प्रति शान्तया वाचा इदं प्राह। क्रोधं च शोकं च निगृह्य, धैर्येण एव आश्रित्य, लज्जां त्यक्त्वा, परमं हर्षं जग्राह। "यद् यत् मम अभिषेकाय समुपकल्पितं, तत् सर्वं शीघ्रं निवर्तय; विलम्बं विना कार्यं सम्पादय। सौमित्रे, अभिषेकाय यः प्रयासः कृतः, सः इदानीं तस्य निवृत्त्यर्थं प्रवर्त्यः। यथा मम अभिषेकात् माता संतप्तमना, सा चिन्तया न स्थातुं अर्हति। सौमित्रे, मम अभिषेकसम्भवेन मनसि या संशयजनिता वेदना, सा मया क्षणमपि न सह्यते।" "मातृपितृभ्यां कदापि न जानता, न अजानता, किंचित् तिरस्कार्यं वा अप्रियं कृतम् इति न स्मरामि। मम सत्यव्रतः पिता, सत्यनिष्ठः, सदा सत्यपरायणः, सः केवलं परलोकभयात् निर्भयः स्यात्। यदि एतदपि न कृतं, तर्हि सत्यरक्षणे विघ्नः स्यात्, तच्च चिन्तया मनः क्लिश्येत्।" "अतः, लक्ष्मण, अभिषेकव्यवस्थां संहरित्वा, अहं अद्यैव अरण्यं गन्तुम् इच्छामि। अद्य मम प्रव्रजनात्, राज्ञ्याः कामः सिद्धः; ततः, चिन्तारहितः, तस्याः पुत्रः भरतः अभिषिक्तः भवेत्। अहं च वल्कलाम्बरधरः जटाचूडः च अरण्यं गतः, कैकेयी च शान्तिम् अवाप्स्यति। यस्मात् निश्चयेन एषा स्थितिः प्राप्ता, यस्मात् च एषा बुद्धिः दृढा, तद् अहं न विचालयामि; विलम्बं विना अरण्यं गमिष्यामि।" "हे सौम्य, मम वनवासे, दत्ते राज्ये पुनः प्रत्यवर्तनं, एतत् सर्वं दैवमेव दृष्टव्यम्। कैकेय्याः मयि दुष्कृत्ये निश्चयः कथं सम्भवेत्, यदि एषा बुद्धिः दैवेन न नियोजिता स्यात्? त्वं जानासि, सौम्य, अहं मातृषु कदापि भेदं न कृतवान्, न तस्यै न तस्याः पुत्रे विषये विशेषप्रेम कृतम्। अतः, अभिषेकविघ्नाय वनवासाय च तया यानि कठोरवचनानि उक्तानि, तेषां कारणं दैवमेव पश्यामि।" "कथं गुणसम्पन्ना राजकन्या साधारणनारीव स्वपतेः सन्निधौ मां दुःखयेत्? किन्तु, अकल्प्यम् एतत् दैवम्, जीवेषु न किञ्चिद् अवशेषयति; स्पष्टं, तस्याः मयि च, विपत्तिः प्राप्ता। हे सौम्य लक्ष्मण, को दैवेन सह प्रतियत्नं कर्तुं शक्तः, यतः यः यः कर्मणः परिणामः दृश्यते, सः दैवात् एव भवति।" "तपसा दीप्ताः ऋषयः अपि, दैवप्रेरिताः, तपोव्रतान् परित्यज्य, कामक्रोधवशं यान्ति। यद् अयत्नेन उत्पद्यते, यच्चारभ्य विघ्न्यते, तद् दैवकृतमेव।" "एवं ज्ञात्वा, आत्मना निगृह्य, अभिषेकविघ्नेन अपि दुःखं न अनुभवामि। अतः, त्वं च दुःखं मा कृत्सीः; त्वमपि, मम अनुगमनं कृत्वा, अभिषेकव्यवस्थां शीघ्रं निवर्तय।" "एतेषु एव कुम्भेषु, लक्ष्मण, ये अभिषेकाय सिद्धाः, तैः तपस्विव्रतस्नानं करिष्यामि।" एवं रामः धर्मनिष्ठया, मातरं सान्त्वयित्वा, लक्ष्मणं च उपदिश्य, वनगमनाय दृढनिश्चयः अभवत्।