राज्ञः दशरथस्य मन्त्रिणः समुपगम्य तं ऊचुः — “यदि तव मनः रामस्य पुनरागमनाय इच्छति, तदा न कश्चित् दूरं तं अनुगच्छतु।” तेषां वचनं श्रुत्वा, सर्वगुणसम्पन्नः स दुःखी राजा, स्वेदेन सन्तप्तः, शोकमग्नः, तत्रैव सीतया सह स्थित्वा, पुत्रं रामं स्नेहपूर्णदृष्ट्या निरीक्षते स्म। अथ श्रीवाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। यदा स पुरुषसिंहः रामः अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छति स्म, तदा अन्तःपुरस्थाः नार्यः महान् विलापः कृतवन्त्यः। ताः दुःखिताः, निर्बलाः, तपस्विन्यः, रामं शरणं रक्षकम् मन्यन्ते स्म; “क्व गच्छति स रक्षकः?” इति। ताः मन्यन्ते — “अपमानं प्राप्य अपि न कदापि क्रुद्धः अभवत्, क्रोधहेतुं वर्जयति स्म, क्रुद्धान् शमयति स्म; दुःखसमानः स कः इदानीं गच्छति?” तथा — “यथा स कौसल्यां मातरं प्रति ऊर्जस्वना आचरति, तथा अस्माकं प्रति अपि; स महात्मा क्व गच्छति?” ताः वदन्त्यः — “राज्ञा कैकेय्या पीडितेन प्रेरितः, स वनं गच्छति; लोकस्य रक्षकः क्व गच्छति?” विलपन्त्यः — “राजा मूढः, जीवितलोकस्य विनाशं कुर्यात्, धर्मिष्ठं सत्यप्रतिज्ञं रामं वनवासाय प्रेषयति।” एवं सर्वाः राजपत्न्यः, वत्सहीनाः धेनुवत्, शोकपूर्णं रुदन्त्यः विलपन्त्यः च। पुत्रशोकविह्वलः राजा तं भीषणं विलापध्वनिं अन्तःपुरे श्रुत्वा, अतिव्यथितः अभवत्। तस्मिन्नेव समये, न यज्ञाग्नयः प्रज्वलिताः, न गृहस्थाः पाचनं कुर्वन्ति स्म, न जनाः स्वकर्माणि स्मरन्ति स्म, सूर्यः अपि तिरोहितः अभवत्। गजाः ग्रासं त्यक्तवन्तः, गाः वत्सान् न पाययन्ति स्म, मातरः प्रथमजं पुत्रं प्राप्य न हृष्टाः अभवन्। त्रिशङ्कुः, लोहिताङ्गः, बृहस्पतिः, बुधः, सर्वे क्रूरग्रहाः सोमं समीपं गत्वा स्वस्थानं प्राप्नुवन्। ताराः तेजः हिनास्ते स्म, ग्रहाः अपि प्रभां हिनास्ते स्म, विशाखा धूमयुक्ता आकाशे दृश्यते स्म। रामे वनाय प्रयाते, नगरी महावातेन उदधिवत् कम्पितवती। सर्वदिशाः व्याकुलाः, तमसा आच्छन्नाः, न ग्रहः, न तारा, न किञ्चिद् दृश्यते स्म। सर्वे नगरजनाः सहसा दुःखेन अभिभूताः, न भोजनं न क्रीडां चिन्तयन्ति स्म। सततं दीर्घनिश्वासैः, शोकतरङ्गैः पीडिताः, अयोध्यावासिनः पृथिवीपतिं रामं विलपन्ति स्म। राजमार्गे जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, न हृष्टाः दृश्यन्ते स्म, सर्वे शोकमग्नाः। शीतलवायुः न वाति स्म, चन्द्रः न रम्यः, सूर्यः न तापनं ददाति स्म, जगत् समस्तं व्याकुलम् अभवत्। स्त्रियः पुत्रान्, पतिं, भ्रातृन्, सर्वं त्यक्त्वा, केवलं रामं स्मरन्ति स्म। ये रामस्य मित्राणि, तेषां मनः शोकभारैः मोहितम्, ते निद्रां न प्राप्नुवन्। अयोध्या महात्मना रहिता, इन्द्ररहितपर्वतवती पृथिवीव कम्पिता, भयशोकाग्निना दग्धा, गज, सैनिक, अश्वसंघाः गर्जन्ति स्म। अथ श्रीवाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे, द्विचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। यावत् रामस्य निर्गमणेन उत्पन्नः धूलिः दृश्यते स्म, तावत् इक्ष्वाकुराजः दशरथः दृष्टिं न निवर्तयति स्म। यावत् प्रियं धर्मिष्ठं पुत्रं पश्यति स्म, तावत् तस्य पुत्रदर्शनकामना पृथिव्यां वर्धते स्म। यदा रामस्य धूलिः अपि न दृश्यते स्म, तदा शोकाभिभूतः राजा भूमौ पतितः अभवत्। कौसल्या, भूषितबाहुः, दक्षिणे पार्श्वे अनुगच्छति स्म; कैकेयी, सुश्रोणी, अपरपार्श्वे तं अनुगच्छति स्म। बुद्धिमता धर्मेण विनयेन च सम्पन्नः राजा, इन्द्रियैः व्याकुलः, कैकेयीं निरीक्ष्य ताम् उवाच — “कैकेयि, न मम देहं स्पृश; त्वं पापनिश्चया, न तव पत्नीत्वं न बान्धवत्वं इच्छामि। ये तव अधीनाः, न ते मम, न अहं तेषां; त्वं स्वलाभं चिन्तयित्वा धर्मं त्यक्तवती, तव परित्यागं करोमि। यानि व्रतानि मया सह कृतानि, यं यज्ञाग्निं परिक्रमितवान्, तत् सर्वं तव मुक्त्वा, अस्मिन् लोके परत्र च। यदि भरतः अयम् अक्षयं राज्यं प्राप्य, पितुः कृते किञ्चित् दद्यात्, तत् मम न आगच्छतु।” ततः, धूलिना आवृतं पतितं राजानं उत्थाप्य, शोकदग्धा कौसल्या निवर्तिता। यथा ब्राह्मणं कामेन हत्वा, वा हस्तेन अग्निं स्पृशित्वा, धर्मात्मा राजा रामं चिन्तयन् संतप्तः अभवत्। पुनः पुनः मार्गे स्थित्वा, रथमार्गे उपविष्टः, तस्य रूपं क्षीणम् अभवत्, यथा चन्द्रः तेजोहरणायाम्। शोकाभिभूतः, प्रियं पुत्रं स्मरन्, नगरसीमान् रामः प्राप्तः इति ज्ञात्वा, राजा उवाच — “यत्र उत्तमानां रथानां पदानि मार्गे दृश्यन्ते, तत्र महात्मा पुत्रः न दृश्यते। यः चन्दनगन्धयुक्तेषु शय्यापेषु सुखेन शय्यते स्म, गुणवतीभिः स्त्रीभिः वीयमानः, स मम श्रेष्ठः पुत्रः...” एवं श्रीरामस्य वनगमनं, अयोध्यायाः दुःखमग्नता, दशरथस्य शोकः, कौसल्यायाः करुणा, कैकेय्याः परित्यागः, नगरजनानां विलापः, सर्वं क्रमशः घटितम्।