यदा ग्रामवासिनां वचनानि श्रुत्वा—“हा, राजा दशरथः स्नेहशून्यः, निर्दोषं प्रियं च पुत्रं रामं जनानां कृते त्यक्तुमिच्छति”—इति, तानि श्रुत्वा वीर्यवान् कोसलाधिपतिः शीघ्रं मार्गे ऽभ्यगच्छत्। ततः स वेदश्रुतीमिति विशुद्धसलिलां नदीं तीर्त्वा, अगस्त्यवासनं देशं प्रति प्रस्थितवान्। दीर्घमध्वानं कृत्वा, शीतसलिलां गोमतीं नदीं गवां समाकुलतीरां समुद्राभिमुखः अतिक्राम्य, शीघ्रश्वैः सह रामः स्यन्दिकां नदीं व्याघुष्टमयूरहंसस्वनाम् अतिक्रम्य ययौ। रामः वैदेहीं प्रदर्शयामास तां समृद्धां भूमिं या मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता, संपन्नराज्यानि यत्र सन्ति। पुनः पुनः सारथिं प्रति संबोधितवान् स महात्मा रामः, मदोत्कण्ठितहंसस्वरेण सन्ददर्श। स उवाच—“कदा पुनः सरयूतीरस्थं पुष्पितं वनं प्रतिनिवृत्य, मातापित्रोः सहितः विचरिष्यामि, मृगयां वा करिष्यामि?” इति। स चोवाच—“न हि मम मृगयायां सरयूवनस्य विशेषः स्पृहैवास्ति; तथापि सा मृगया लोके राजर्षिभिः पूजिता, धनुर्विदां च यथाकालं प्रीत्यर्थं विधीयते।” इति। एवं स इक्ष्वाकुनन्दनः तदर्थं विज्ञाय, मधुरया वाचा सारथिं समादिश्य तं मार्गं प्रति प्रस्थितवान्। एवं समाप्तोऽयमयोध्याकाण्डस्य एकोनपञ्चाशत्तमः सर्गः वाल्मीकि रामायणे। कौसल्यां विशालां रम्यां च देशं समतिक्रम्य, बुद्धिमान् लक्ष्मणाग्रजः आयोध्याम् प्रति प्रयाणे सुमन्त्रं प्रणम्य उवाच। स उवाच—“त्वां च, ककुत्स्थकुलरक्षितां श्रेष्ठपुरीं च, तत्र निवसन्तीं च रक्षन्तीं देवतां च, अहं नमस्कृत्य गच्छामि। यदा मम वनवासः समाप्तः स्यात्, राज्ञः ऋणात् विमुक्तः सन्, तदा पुनः मातापित्रोः सहितः त्वां द्रक्ष्यामि।” इति। ततः नेत्राभ्यां अश्रुपूर्णाभ्यां, दक्षिणबाहुं प्रसार्य, दुःखार्द्रवदनः, जनपदवासिनः प्रति रामः उवाच—“यथायोग्यं मया दयया च स्नेहेन च युष्माभिः सम्प्रतीक्षिता। दीर्घकालमुपेक्षा तु पापादपि गुरुतरा—अतः भवन्तः स्वकार्यं साधयन्तु, निवर्तन्ताम्।” इति। तं महात्मानं प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य, जनाः करुणया विलपन्तः तत्र तत्र स्थिताः। तेषां तथा विलपमानानां, अनिर्वृतमनसां, स राघवः रात्रौ सूर्य इव दृष्टेः अपक्रामत्। ततः स समृद्धग्रामान् दृष्टवान्, यत्र धान्यधनसमृद्धिः, उदाराः धर्मिष्ठा च जनाः, निर्भयाः, यज्ञशिलाभिः सुशोभिताः। तान् उपवनैः आम्रवाटिकाभिश्च शोभितान्, सलिलसमृद्धान्, तुष्टस्वस्थजनसमाकुलान्, पशुसंघैः सेवितान् अपश्यत्। स पुरुषशार्दूलः राजर्षिप्रशस्तं देशं, यत्र ब्राह्मणस्वरैः विनद्यमानम्, रथेन व्यतीयाय। तस्मिन्सुखे संपन्ने रम्ये च देशे, सुशोभितोपवनसमाकुले, राजा राघवः राज्योपभोग्यं भूमिं प्रययौ। तत्र स राघवः दिव्यां गङ्गां दृष्टवान्, या त्रिस्रोतसं, पुण्यां, निर्मलाम्, निर्गुल्मां, मुनिसेविताम्। सा ऋष्याश्रमैः समलंकृता, यत्र समये प्रमुदिताः अप्सरसः क्रीडन्ति, सरोवरैः सेविता। देवेन्द्रदानवगन्धर्वकिन्नरैः शोभिता, नागगन्धर्वपत्नीभिः नित्यं सेव्यमाना। शतशः दिव्यक्रीडाभिः, दशसहस्रैः दिव्योपवनैः शोभिता, दिव्यपद्मवनाख्या, सुरार्थं स्वर्गं गता। क्वचित् सलिलनिनादेन हसन्ती, क्वचित् फेनशुभ्रस्मितवदना, क्वचित् सलिलपाशैः वीचिसंलक्षिता, क्वचित् प्रवाहितसलिलविलासिनी। क्वचित् शान्ता गम्भीरा, क्वचित् वेगेन विक्षुब्धा, क्वचित् घोरनिनादवती, क्वचित् भीषणस्वना। क्वचित् देवैः स्नानार्थं सेविता, विमलपद्मशोभिता, क्वचित् विस्तीर्णतीरवती, क्वचित् शुद्धवालुकाकीर्णा। हंसक्रौञ्चचक्रवाकनिनादैः कूलानि व्यञ्जयन्ती, प्रमत्तपक्षिगीतैः नित्यं पूर्णा। क्वचित् कूलवृक्षमालया शोभिता, क्वचित् उत्पलैः आवृता, क्वचित् पद्मकुलैः समाकुला। क्वचित् कुमुदकुड्मलैः शोभिता, क्वचित् पुष्परजसा प्रमदा इव प्रमत्तवर्णा। विना कर्दमसञ्चयैः, रत्ननिर्मलतया दीप्तिमती, दिग्जङ्गलशार्दूलैः वनगजेन्द्रैः च कूलानि सेव्यमाना। दिव्यगजरुतैः कदाचित् प्रतिनादिता, वनानि व्याघुष्टानि, यथा प्रियतमा स्त्री अलङ्कारवर्जिता अपि सुशोभना। फलेन पुष्पैः कोमलैश्चोपेताः, कुटजैः पक्षिभिश्च, शिशुमारनक्रसर्पसमाकुला। सा हि विष्णुपादोद्भवा, पावनी पापनाशिनी, शंकरजटाजूटात् पतिता, सागरतेजसा दीप्तिमती गङ्गा। स महाबाहुः गङ्गां नदीनाम् अधिष्ठात्रीं समुपेत्य, या क्रौञ्चप्लवगशब्दैः कूलानि व्यञ्जयन्ती, श्रृङ्गिवेरपुरं प्रति आसन्नः। तां तरङ्गविच्छित्तसलिलां दृष्ट्वा, स महारथी सुमन्त्रं प्रति उवाच—“इहैव वयम् अद्य रजनीं यापयाम” इति। “नदीतः न दूरम् एकः महती इङ्गुदीवृक्षः पुष्पपत्रसमृद्धः स्थितः; अत्रैव वयं वत्स्यामः, सारथे” इत्युक्त्वा तत्र स्थातुं निश्चितवान्।