कदाचित् मम पितरं मां सदाचारिणं दृष्ट्वा सः मम प्रियं मधुरं वचनं सान्त्वनार्थं भाषते स्म। कथं पुनः अहं तानि मनोहराणि वाक्यानि श्रोष्यामि? इति रामः भरतं प्रति दुःखेनाभिभूतः सान्त्वयन् एवमुवाच। ततः राघवः प्रियया भार्यया, या पूर्णचन्द्रनिभानना, समीपमुपेत्य तामपि दुःखितः सान्त्वनपूर्वकमुवाच—"सीते, तव श्वशुरः दिवंगतः; त्वं च पित्रा विहीना, लक्ष्मण! भरतः दुःखेन वदति यः राजा स्वर्गं गतः।" इत्येवं काकुत्स्थस्य वचः शृण्वन्तः ते महात्मानः राजपुत्राः नेत्राभ्यां बहु अश्रु मुमुचुः। ततः सर्वे भ्रातरः राघवम् अतिशयेन सान्त्वयन्तः ऊचुः—"पितुः, पृथिवीपतिर्नः, जलकर्म विधीयताम्।" इति। सीता अपि स्वश्वशुरं राजा स्वर्गलोकं गतं इति शृण्वन्ती अश्रुपूर्णलोचना बभूव, पतिं द्रष्टुं न शशाक। तदा रामः जनकात्मजां रुदतीं सान्त्वयित्वा, स्वयम् अपि शोकसन्तप्तः, लक्ष्मणं दुःखितं भ्रातरं प्रति एवमुवाच—"इङ्गुडीपिष्टकं समानीय, चीरं च उपरिधानं आनय; अहं महानात्मनः पितुः तर्पणं कर्तुं गमिष्यामि।" "सीता पुरतः गच्छतु, त्वं तस्याः पार्श्वे गच्छ; अहं पृष्ठतः गमिष्यामि, अयं मार्गः अतीव क्लिष्टः।" इति। तदा सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः, यः तयोः नित्ययुक्तः, जितेन्द्रियः, सौम्यः, शान्तचित्तः, रामे स्थितः, आत्मवान्, महाबुद्धिः, सः तु। सुमन्त्रः च राजपुत्रैः सह राघवं सान्त्वयित्वा शुभां मन्दाकिनीं नदीं प्रति अवरोपयत्। ते महात्मानः कष्टेन रम्यां मन्दाकिनीं प्राप्तवन्तः, यस्याः तटे सदा पुष्पितवनराजिभिः भूषिता। ते पुण्ये निर्मले शीघ्रगामिन्याः सलिलस्य तीरस्थले, येन पङ्को नास्ति, तत्र जलं तर्पयन्तः ऊचुः—"एष ते, नृपते, तर्पणम्।" इति। पृथिवीपतिः, हस्ताभ्यां जलं गृहित्वा, दक्षिणां दिशं प्रेक्ष्य, अश्रुकण्ठितः इदं वचनमब्रवीत्—"राजसिंह, मया अद्य प्रदत्तं एतत् शुद्धं अक्षय्यं जलं पितृलोकं गतस्य त्वां प्राप्नुयात्।" ततः राघवः, मन्दाकिनीतटात् पुनः परं गत्वा, भ्रातृभिः सह पितुः तर्पणं सम्यक् अकरोत्। तत्र तृणशय्यायाम् इङ्गुडीपिष्टकं बर्हिसम्युतं बर्हिसं च स्थापयित्वा, रामः शोकाभिभूतः रुदन् इदं वचनमुवाच—"महाबाहो, एतत् प्रीत्या भुङ्क्ष्व; वयं हि अल्पाहाराः। यथाऽन्नं स्वयम् अश्नाति, तथा पितृभ्यः दत्तं भवति।" ततः तेनैव मार्गेण नरसिंहः नदीतीरात् पुनः प्रतिगम्य, गिरिशृङ्गस्य रम्यं शिखरं आरोहति स्म। तत्र पृथिवीपतिः कुटी-द्वारम् आगत्य भरतं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां परिष्वज्य, दुःखमपि विस्मारयन्। तेषां क्रन्दनस्वनात् पर्वते प्रतिध्वनिः अभवत्; भ्रातरः सीतया सह सिंहनादं कुर्वन्तः विलपन्ति स्म। तेषां महानां रुदितध्वनिं शृण्वन्तः भरतस्य सेनाः भयभीता अभवन्। ऊचुः—"नूनं भरतः रामं प्राप्तवान्; एष महान् शब्दः पितुः मृतस्य दुःखेन जातः।" इति। ततः सर्वे स्वशिबिरात् निर्गत्य, एकदिशं शीघ्रं प्रस्थिताः, एकैकः स्वस्थानं प्रति धावन्तः। केचित् अश्वैः, अन्ये गजैः, केचित् सुविभूषितरथैः, केचित् कृशाङ्गाः पादैः एव गच्छन्ति स्म। सर्वे जनाः रामदर्शनलालसाः, यः चिरविसृष्टः इव शीघ्रं वन्याश्रमं प्रति जग्मुः। भ्रातृदर्शनकाङ्क्षिणः विविधयानैः, अश्वचक्रनिनादैः, शीघ्रं तत्र समागच्छन्। तया भूमिः, यानपदचक्रसंघट्टनिनादेन, मेघसंघातमिव नभः, गम्भीरनिनादेन व्याप्ता। तेन शब्देन भीता गजाः, शिशुभिः परिवृताः, गन्धं विसृज्य, अन्यं वनदेशं प्रति जग्मुः। वराहव्याघ्रगवयमहिषसर्पवानराः, ऋक्षाः, शरभाः, हरिणाः च समं पलायन्ति स्म। रथाङ्गा, नत्यूहाः, हंसाः, कारण्डवाः, प्लवाः, कोकिलाः, क्रौञ्चाः इति पक्षिणः सशब्दं दिशः प्रजग्मुः। तेन शब्देन व्याकुलाः, व्योम पक्षिभिः पूरितम्, भूमिः जनैः आकुला; उभे तदा शोभेते। ततः सहसा जनाः रामं, नरसिंहं, तेजस्विनं, शत्रून् अभिभूय उपविष्टं, भूमौ एव दृष्टवन्तः। तमुपसृत्य, कैकेयीं मन्थरां च निन्दन्तः, अश्रुपूर्णमुखाः तिष्ठन्ति स्म। तान् अश्रुपूर्णनेत्रान्, शोकाभिभूतान्, धर्मात्मा रामः पितेव पुत्रान्, मातेव च बालान् परिष्वज्य सान्त्वयत्। तत्र केचन आलिङ्गिताः, केचन अभिवादिताः; राजपुत्रः सर्वान् स्वबान्धवान्, समागतान्, यथायोग्यं पूजयामास। तत्र तेषां महात्मनाम् अश्रुपातस्वनः, पृथिव्यां च व्योम्नि च, गुहाशिखरदिशासु, मृदुन्द्रमिव, निःशब्दं प्रतिध्वनति स्म। एवं श्रीमद्-अयोध्याकाण्डस्य द्विशततमो द्वितीयोत्तरश्च सर्गः समाप्तः। ततः वसिष्ठः, दशरथस्य भार्याः पुरतः स्थापयित्वा, रामस्य दर्शनकाङ्क्षया तं देशमुपजगाम। राजमहिष्यः शनैः मन्दाकिनीं प्रति गच्छन्त्यः, तत्र रामलक्ष्मणाभ्यां सेवितं पुण्यतीर्थं दृष्टवन्त्यः।