रामः, सीता लक्ष्मणश्च ऋषिमन्दिरेषु कदाचित् चतुर्मासान्, कदाचित् पञ्च वा षट् वा मासान् अन्यत्र निवसन्, अन्येषु स्थानेषु च बहून् मासान्, अर्धवर्षात् अधिकं कालं अपि यत्र तत्र स्थित्वा सुखेन समयं यायुः। तत्र ऋषिमन्दिरेषु रामः त्रिमासान् अष्टमासान् च हर्षेण निवसन्। एवं तत्र सौम्यभावेन वासं कुर्वन् रामः सीता सह धर्मज्ञः दश वर्षाणि व्यतीत्य, तत्र तत्र विचरन्। पुनः सुतिक्ष्णस्य आश्रमं आगत्य, तत्र आगम्य ऋषिभिः पूजितः अभवत्। तत्रापि रामः शत्रुनिग्रहः किञ्चित्कालं स्थित्वा, आश्रमवासे महर्षिं सुतिक्ष्णं सन्मान्य समीपं गच्छति। उपविश्य ककुत्स्थवंशजः सुतिक्ष्णं उवाच— "भगवन्, अत्र वनान्तरे महान् ऋषिः अगस्त्यः निवसति। तस्य कथाः अहं सर्वदा शृणोमि, किन्तु वनस्य महत्त्वात् तस्य आश्रमस्थानं न जानामि। कुत्र सः महर्षिः अगस्त्यः निवसति? तस्य आश्रमं द्रष्टुम् इच्छामि, भ्राता सीता च सह। अगस्त्यं द्रष्टुम् इच्छामि, तं ऋषिं नमः कर्तुम्; एषा महती इच्छा मम हृदये वर्तते। तं महर्षिं स्वयम् सेवितुम् इच्छामि।" रामस्य धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा सुतिक्ष्णः हृष्टः दशरथसुतं उवाच— "अहं अपि एतद् तव सह लक्ष्मणेन उक्तुम् इच्छामि। गच्छ अगस्त्यं राघवः सीता सह; सौभाग्येन त्वं स्वयम् मम इदं पृच्छसि। राम, अगस्त्यस्य स्थलं तव कथयामि। अस्माद् आश्रमात् दक्षिणदिशं चत्वारि योजनानि गच्छ; तत्र अगस्त्यस्य भ्रातुः रम्यः आश्रमः अस्ति। तत्र बहु अरण्यप्रदेशः, पिप्पलवृक्षैः शोभितः, पुष्पफलैः रम्यः, विविधपक्षिणां कलरवैः गुञ्जितः। तत्र बहुविधाः पद्मसरांसि निर्मलवारिणि, हंसक्रौञ्चैः आकुलानि, चक्रवाकैः शोभितानि दृश्यन्ते। तत्र एकं रात्रिं स्थित्वा, प्रातःकाले वनस्य सीमायां दक्षिणदिशं प्रतिपद्य गन्तव्यम्। तत्र एकं योजनं गत्वा अगस्त्यस्य आश्रमं रम्ये वनप्रदेशे वृक्षसमृद्धे प्राप्तुम् शक्यते। तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च त्वया सह हर्षं यास्यन्ति, यतो रम्यं वनं वृक्षैः सम्पन्नम्। यदि अगस्त्यं द्रष्टुम् निश्चितं, तर्हि अद्य तत्र गमनाय मनः स्थापय।" एवं ऋषिवचनं श्रुत्वा रामः भ्राता लक्ष्मणेन सह, सीता च, अगस्त्यं प्रति प्रणम्य प्रयातः। मार्गे अद्भुतानि वनानि, मेघसदृशाः पर्वताः, सरांसि, नद्यः च दृष्ट्वा। सुतिक्ष्णेन निर्दिष्टं पथं अनुवर्त्य सुखेन यातः, रामः अतिसंनन्दितः लक्ष्मणं प्रति उवाच— "नूनं एषः महात्मनः अगस्त्यस्य भ्रातुः आश्रमः दृश्यते। यतः मार्गे वृक्षसहस्राणि फलपुष्पभारात् नताः दृश्यन्ते। अस्मात् वनात् तिक्तं पिप्पलीफलस्य गन्धः वातेन सह आकस्मात् आगच्छति। यत्र तत्र काष्ठसञ्चयः दृश्यते, दर्भः च वैदूर्यसदृशः कृतः अस्ति। वनमध्ये मेघशिखासदृशः धूमस्तम्भः आश्रमाग्नेः दृश्यते। स्नानस्थलेषु द्विजातयः स्नानं कृत्वा स्वकृतं पुष्पं समर्पयन्ति। अतः, सौम्य, यथा सुतिक्ष्णात् शृणोमि, एषः अगस्त्यस्य भ्रातुः आश्रमः अस्य।" "लोकहिताय तस्य भ्राता पुण्यकर्मा मृत्युम् बलात् निगृह्य दक्षिणप्रदेशं शरण्यं कृतवान्। अत्र कदाचित् उग्रौ वातापि-इल्वलौ भ्रातरौ, ब्राह्मणघ्नौ, असुरा उभौ स्थितौ। इल्वलः ब्राह्मणरूपं धृत्वा, कपटवचनैः ब्राह्मणान् शरद्धभोजने आमन्त्र्य निर्दयः। तदनन्तरं भ्रातृपिण्डदानं कृत्वा, तं मेषरूपं भ्रातरं ब्राह्मणान् शरद्धविधिना भोजयति। ब्राह्मणैः भुक्ते, इल्वलः उच्चैः वदति— 'वातापि निर्गच्छ।' तदा भ्रातृवचनं शृत्वा वातापिः मेषरूपेण क्रन्दन् ब्राह्मणशरीरात् निर्गच्छन् तान् विदारयति। एवं सहस्रशः ब्राह्मणाः तैः मांसभक्षिभिः रूपान्तरैः नित्यं विनष्टाः।" "ततः देवैः विनियुक्तः महर्षिः अगस्त्यः तं शरद्धं अनुभूय तं महासुरं भक्षयामास। अनन्तरं 'कृतं' इति उक्त्वा, हस्तप्रक्षालनाय जलं दत्वा, इल्वलः भ्रातरं सम्बोधयन् 'निर्गच्छ' इति वदति। तस्मिन् काले, प्रहसन् महर्षिः अगस्त्यः तं ब्राह्मणघ्नं भ्रातरं आह— 'यः मया पच्यः, तव राक्षसः भ्राता मेषरूपः यमलोकं गतः, सः कथं निर्गच्छेत्?'" एवं रामः सुतिक्ष्णस्य उपदेशानुसारं अगस्त्यस्य भ्रातुः आश्रमं प्राप्तवान्, तत्र तस्य महात्मनः कृत्यं स्मरन्, सीता लक्ष्मणश्च सह रम्ये वने हर्षं अजनयन्।