હિરણ્યશૃઙ્ગોઽયો અસ્ય પાદા મનોજવા અવર ઇન્દ્ર આસીત્ । દેવા ઇદસ્ય હવિરદ્યમાયન્યો અર્વન્તં પ્રથમો અધ્યતિષ્ઠત્
સોનાની સિંગવાળો, ઝડપી પગવાળો, મનથી દોડતો, નીચે ઇન્દ્ર હતો. દેવતાઓ હવન માટે તરસતા, તને ચઢ્યા; ઘોડો સૌપ્રથમ જોડાયો.
ઈર્માન્તાસઃ સિલિકમધ્યમાસઃ સં શૂરણાસો દિવ્યાસો અત્યાઃ । હંસા ઇવ શ્રેણિશો યતન્તે યદાક્ષિષુર્દિવ્યમજ્મમશ્વાઃ
આ ઘોડાઓ ઝડપી, પાતળી કમરવાળા અને બલવાન છે, તેઓ દેવતાવત્ શૂરવીર છે. હંસોની જેમ પંક્તિમાં ચાલે છે અને જ્યારે દેવઘોડાઓ દોડવા લાગે છે ત્યારે સૌ એકસાથે પ્રયત્ન કરે છે.
તવ શરીરં પતયિષ્ણ્વર્વન્તવ ચિત્તં વાત ઇવ ધ્રજીમાન્ । તવ શૃઙ્ગાણિ વિષ્ઠિતા પુરુત્રારણ્યેષુ જર્ભુરાણા ચરન્તિ
તારું શરીર ઉડવા માટે ઉત્સુક છે, તારો મન પવનની જેમ તેના માર્ગે દોડે છે. તારા શિંગડા અનેક જગ્યાએ ફેલાયેલા છે અને જંગલોમાં જોરથી ફરતા રહે છે.
ઉપ પ્રાગાચ્છસનં વાજ્યર્વા દેવદ્રીચા મનસા દીધ્યાનઃ । અજઃ પુરો નીયતે નાભિરસ્યાનુ પશ્ચાત્કવયો યન્તિ રેભાઃ
દિવ્ય તેજથી ઝગમગતો ઘોડો ચારો તરફ જાય છે, તેના મનમાં પ્રકાશ છે. બકરો આગળ ચાલે છે, જાણે તેની નાભિ હોય, અને જ્ઞાની લોકો પાછળથી ગીત ગાતા અનુસરે છે.
ઉપ પ્રાગાત્પરમં યત્સધસ્થમર્વાઁ અચ્છા પિતરં માતરં ચ । અદ્યા દેવાઞ્જુષ્ટતમો હિ ગમ્યા અથા શાસ્તે દાશુષે વાર્યાણિ
આ ઘોડો પોતાના પિતા અને માતા પાસે, સર્વોચ્ચ સ્થાન તરફ આગળ વધે છે. આજે દેવતાઓને સૌથી વધુ પ્રિય એવો માર્ગ છે, પછી તે ભક્તને ઈચ્છિત ફળ આપે છે.
અસ્ય વામસ્ય પલિતસ્ય હોતુસ્તસ્ય ભ્રાતા મધ્યમો અસ્ત્યશ્નઃ । તૃતીયો ભ્રાતા ઘૃતપૃષ્ઠો અસ્યાત્રાપશ્યં વિશ્પતિં સપ્તપુત્રમ્
આ સુંદર, ધોળા વાળવાળા યજ્ઞકર્તાના એક મધ્યમ ભાઈ છે, જે ખાય છે; ત્રીજો ભાઈ ઘીથી લપેટાયેલો છે. અહીં મેં સાત પુત્રોવાળા કુળપતિને જોયો છે.
સપ્ત યુઞ્જન્તિ રથમેકચક્રમેકો અશ્વો વહતિ સપ્તનામા । ત્રિનાભિ ચક્રમજરમનર્વં યત્રેમા વિશ્વા ભુવનાધિ તસ્થુઃ
સાત જણ એક ચાકાવાળો રથ જોડે છે; એક ઘોડો, જેને સાત નામે બોલાવે છે, તેને ખેંચે છે. એ ચાકનું ત્રણ નાભિ છે, ક્યારેય જૂનું કે તૂટી જતું નથી, અને એ પર બધા લોક ટકેલા છે.
ઇમં રથમધિ યે સપ્ત તસ્થુઃ સપ્તચક્રં સપ્ત વહન્ત્યશ્વાઃ । સપ્ત સ્વસારો અભિ સં નવન્તે યત્ર ગવાં નિહિતા સપ્ત નામ
આ રથ પર સાત જણ ઊભા છે; સાત ચાકા અને સાત ઘોડા તેને ખેંચે છે. સાત બહેનો એકસાથે જોડાય છે, જ્યાં ગાયોના સાત નામો સ્થિર છે.
કો દદર્શ પ્રથમં જાયમાનમસ્થન્વન્તં યદનસ્થા બિભર્તિ । ભૂમ્યા અસુરસૃગાત્મા ક્વ સ્વિત્કો વિદ્વાંસમુપ ગાત્પ્રષ્ટુમેતત્
કોણે પ્રથમ જન્મતા, હાડકાં વગરના અને હાડકાં વહન કરનારને જોયો? ધરતીના આત્મા, દેવોના સર્જક ક્યાં છે? જાણનારો કોણ છે, જે પૂછવા ગયો?
પાકઃ પૃચ્છામિ મનસાવિજાનન્દેવાનામેના નિહિતા પદાનિ । વત્સે બષ્કયેઽધિ સપ્ત તન્તૂન્વિ તત્નિરે કવય ઓતવા ઉ
હું અજાણ છું, પણ મનથી પૂછું છું, દેવતાઓના પગલાં ક્યાં મુકાયા છે? વાછરડા અને વાછરિયાના શરીરે જ્ઞાની લોકોએ સાત દોરા વણ્યા છે.
અચિકિત્વાઞ્ચિકિતુષશ્ચિદત્ર કવીન્પૃચ્છામિ વિદ્મને ન વિદ્વાન્ । વિ યસ્તસ્તમ્ભ ષળિમા રજાંસ્યજસ્ય રૂપે કિમપિ સ્વિદેકમ્
હું જાણતો નથી, તેથી જાણનારા ઋષિઓને સમજવા માટે પૂછું છું; કોણે છ જગ્યા ઊભી કરી, અજન્માના રૂપો બનાવ્યા? એમાં એક શું છે?
ઇહ બ્રવીતુ ય ઈમઙ્ગ વેદાસ્ય વામસ્ય નિહિતં પદં વેઃ । શીર્ષ્ણઃ ક્ષીરં દુહ્રતે ગાવો અસ્ય વવ્રિં વસાના ઉદકં પદાપુઃ
જે આ સુંદરના સ્થાનને જાણે છે, તે અહીં કહો. ગાયો તેના માથેથી દૂધ દોહે છે, અને આવરણ પહેરીને પાણી તેના પગે લાવે છે.
માતા પિતરમૃત આ બભાજ ધીત્યગ્રે મનસા સં હિ જગ્મે । સા બીભત્સુર્ગર્ભરસા નિવિદ્ધા નમસ્વન્ત ઇદુપવાકમીયુઃ
માતાએ પિતાને અમૃત વહેંચ્યું; શરૂઆતમાં મનથી જોડાઈ. એ ગર્ભના રસથી ભેદાઈ, નમન કરીને વાણી તરફ ગઈ.
યુક્તા માતાસીદ્ધુરિ દક્ષિણાયા અતિષ્ઠદ્ગર્ભો વૃજનીષ્વન્તઃ । અમીમેદ્વત્સો અનુ ગામપશ્યદ્વિશ્વરૂપ્યં ત્રિષુ યોજનેષુ
માતા જમણી બાંધે જોડાઈ, ગર્ભ પેટમાં ઊભો રહ્યો; વાછરડો માપતો, ગાયોને અનુસરીને ત્રણ અંતરમાં સર્વરૂપ જોયું.
તિસ્રો માતૄસ્ત્રીન્પિતૄન્બિભ્રદેક ઊર્ધ્વસ્તસ્થૌ નેમવ ગ્લાપયન્તિ । મન્ત્રયન્તે દિવો અમુષ્ય પૃષ્ઠે વિશ્વવિદં વાચમવિશ્વમિન્વામ્
ત્રણ માતા અને ત્રણ પિતા ધારણ કરીને એક ઊભો રહ્યો, એના ચાકા ક્યારેય થાકતા નથી. તેઓ આકાશની પીઠ પર વાત કરે છે, સર્વજ્ઞ વાણી ઉચ્ચારે છે અને બધાને પ્રેરણા આપે છે.
દ્વાદશારં નહિ તજ્જરાય વર્વર્તિ ચક્રં પરિ દ્યામૃતસ્ય । આ પુત્રા અગ્ને મિથુનાસો અત્ર સપ્ત શતાનિ વિંશતિશ્ચ તસ્થુઃ
બાર કાંટાવાળું ચાકું, ક્યારેય જૂનું ન થતું, અમરતાના આકાશ પર ફરતું રહે છે. અહિં, અગ્નિ, જોડીવાળા પુત્રો સાતસો વીસ ઊભા છે.
પઞ્ચપાદં પિતરં દ્વાદશાકૃતિં દિવ આહુઃ પરે અર્ધે પુરીષિણમ્ । અથેમે અન્ય ઉપરે વિચક્ષણં સપ્તચક્રે ષળર આહુરર્પિતમ્
પાંચ પગવાળા પિતાને, બાર રૂપવાળા, આકાશના દૂરના ભાગમાં વસતા કહે છે; અન્ય જ્ઞાની લોકો ઉપરના ભાગમાં, સાત ચાકા અને છ કાંટાવાળા સ્થિર છે એમ જુએ છે.
પઞ્ચારે ચક્રે પરિવર્તમાને તસ્મિન્ના તસ્થુર્ભુવનાનિ વિશ્વા । તસ્ય નાક્ષસ્તપ્યતે ભૂરિભારઃ સનાદેવ ન શીર્યતે સનાભિઃ
પાંચ કાંટાવાળું ચાકું ફરતું રહે છે, એ પર બધા લોક ટકેલા છે. એનું ધુરું ભારે વજનથી ગરમ થાય છે, છતાં પ્રાચીન સમયથી એના કાંટા કે ધુરો ક્યારેય તૂટતા નથી.
સનેમિ ચક્રમજરં વિ વાવૃત ઉત્તાનાયાં દશ યુક્તા વહન્તિ । સૂર્યસ્ય ચક્ષૂ રજસૈત્યાવૃતં તસ્મિન્નાર્પિતા ભુવનાનિ વિશ્વા
સદાય અખંડિત કિનારાવાળું ચાકું ફરતું રહે છે, દસ જોડાયેલા તેને સીધું ખેંચે છે. સૂર્યનું નેત્ર આકાશથી ઢંકાયેલું છે, અને એમાં બધા લોક સ્થિર છે.
સાકંજાનાં સપ્તથમાહુરેકજં ષળિદ્યમા ઋષયો દેવજા ઇતિ । તેષામિષ્ટાનિ વિહિતાનિ ધામશ સ્થાત્રે રેજન્તે વિકૃતાનિ રૂપશઃ
જેમ ઋષિઓ કહે છે, એક સાથે જન્મેલા સાત પુત્રો છે, જેમાંથી છને પોષણ મળે છે અને એક એકલો જન્મે છે. દેવોથી ઉત્પન્ન થયેલા એ ઋષિઓ એમ કહે છે. તેમના કર્મ પ્રમાણે તેમના સ્થાન નક્કી થયાં છે; અને તેઓ વિવિધ સ્વરૂપે પ્રકાશિત થાય છે.
સ્ત્રિયઃ સતીસ્તાઁ ઉ મે પુંસ આહુઃ પશ્યદક્ષણ્વાન્ન વિ ચેતદન્ધઃ । કવિર્યઃ પુત્રઃ સ ઈમા ચિકેત યસ્તા વિજાનાત્સ પિતુષ્પિતાસત્
યાદ્યપિ એ સ્ત્રીઓ છે, તેમ છતાં લોકો તેમને પુરૂષ કહે છે; જોતા છતાં અંધ માણસ સમજે નહીં. બુદ્ધિશાળી પુત્ર એ વાતને સમજે છે; જે જાણે છે, એ સાચે પિતાનો પણ પિતા કહેવાય.
અવઃ પરેણ પર એનાવરેણ પદા વત્સં બિભ્રતી ગૌરુદસ્થાત્ । સા કદ્રીચી કં સ્વિદર્ધં પરાગાત્ક્વ સ્વિત્સૂતે નહિ યૂથે અન્તઃ
એક પગ આગળ અને એક પગ પાછળ રાખીને, વાછરડાને લઈને ગાય ઊભી છે. એ ગાય પોતાની ઈચ્છાથી કંઈક અર્ધું લઈ દૂર ચાલી ગઈ છે; એ ક્યાં ગઈ એ કોણ જાણે, કારણ કે એ પોતાના ઝૂંડમાં વાંછરું નથી આપતી.
અવઃ પરેણ પિતરં યો અસ્યાનુવેદ પર એનાવરેણ । કવીયમાનઃ ક ઇહ પ્ર વોચદ્દેવં મનઃ કુતો અધિ પ્રજાતમ્
આ ગાયનો પિતા કોણ છે, જે પહેલો હતો અને પછી આવ્યો? અહીં કોણ છે જે બુદ્ધિથી કહી શકે કે દેવમન શુંથી જન્મ્યું?
યે અર્વાઞ્ચસ્તાઁ ઉ પરાચ આહુર્યે પરાઞ્ચસ્તાઁ ઉ અર્વાચ આહુઃ । ઇન્દ્રશ્ચ યા ચક્રથુઃ સોમ તાનિ ધુરા ન યુક્તા રજસો વહન્તિ
જે નજીક છે તેમને દૂર કહેવાય છે, અને જે દૂર છે તેમને નજીક કહેવાય છે. ઇન્દ્ર અને સોમએ આ બધું કર્યું છે; તેઓ બે ઘોડા જેવું જોડાયેલા છે અને જગતનું ભાર વહેંચે છે.
દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિ ષસ્વજાતે । તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિ ચાકશીતિ
બે પક્ષીઓ, એકબીજાના સાથી, એક જ વૃક્ષ પર વસે છે. એમાંથી એક મીઠું ફળ ખાય છે અને બીજું માત્ર જુએ છે, પણ ખાતું નથી.
યત્રા સુપર્ણા અમૃતસ્ય ભાગમનિમેષં વિદથાભિસ્વરન્તિ । ઇનો વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય ગોપાઃ સ મા ધીરઃ પાકમત્રા વિવેશ
જ્યાં અમૃતનો ભાગ મેળવનારા પક્ષીઓ એકઠા થઈ અડગ દ્રષ્ટિથી ગાન કરે છે, ત્યાં જ્ઞાની પુરુષ અગ્નિમાં પ્રવેશી સર્વ જગતના તત્વને ઓળખે છે.
યસ્મિન્વૃક્ષે મધ્વદઃ સુપર્ણા નિવિશન્તે સુવતે ચાધિ વિશ્વે । તસ્યેદાહુઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વગ્રે તન્નોન્નશદ્યઃ પિતરં ન વેદ
જે વૃક્ષ પર મધ આપનારા પક્ષીઓ વસે છે અને જ્યાં બધા દેવતાઓ નિવાસ કરે છે, એ વૃક્ષનું પ્રથમ ફળ મીઠું છે એમ કહે છે; પણ જે તેને ખાય નહિ, એ પિતાને ઓળખી શકતો નથી.
યદ્ગાયત્રે અધિ ગાયત્રમાહિતં ત્રૈષ્ટુભાદ્વા ત્રૈષ્ટુભં નિરતક્ષત । યદ્વા જગજ્જગત્યાહિતં પદં ય ઇત્તદ્વિદુસ્તે અમૃતત્વમાનશુઃ
જે ગાયત્રીમાં સ્થાપિત છે તેને ગાયત્રી કહેવાય છે; ત્રિષ્ટુપથી ત્રિષ્ટુપ ઉત્પન્ન થાય છે; અને જે જગતીમાં સ્થાપિત છે તેને જગતી કહેવાય છે. જે આ છંદોને જાણે છે, તેઓ અમરત્વ મેળવે છે.
ગાયત્રેણ પ્રતિ મિમીતે અર્કમર્કેણ સામ ત્રૈષ્ટુભેન વાકમ્ । વાકેન વાકં દ્વિપદા ચતુષ્પદાક્ષરેણ મિમતે સપ્ત વાણીઃ
ગાયત્રી છંદથી સ્તુતિનું માપન થાય છે, સામનથી ગાનનું, ત્રિષ્ટુપથી વાણીનું. વાણીથી વાણીનું માપન થાય છે, દ્વિપદ અને ચતુષ્પદ છંદથી સાત વાણીઓનું માપન થાય છે.
જગતા સિન્ધું દિવ્યસ્તભાયદ્રથંતરે સૂર્યં પર્યપશ્યત્ । ગાયત્રસ્ય સમિધસ્તિસ્ર આહુસ્તતો મહ્ના પ્ર રિરિચે મહિત્વા
જગતી છંદે દૈવી નદીને ધારણ કરી; રથના મધ્યમાં તેમણે સૂર્યને જોયો. ગાયત્રીના ત્રણ સમિધ કહેવામાં આવે છે; એ મહાનતાથી મહિમા વધ્યો.