ആശ്വമേധ യാഗത്തിന്റെ മഹത്വം വിവരിക്കുന്ന ഈ വേദമന്ത്രങ്ങളിൽ, യജ്ഞത്തിൽ അർപ്പിക്കപ്പെടുന്ന കുതിരയുടെ ഗൗരവവും ദിവ്യതയും ഭക്തിപൂർവ്വം പ്രതിപാദിക്കപ്പെടുന്നു. നീ മരിക്കുന്നില്ല, നിനക്ക് ദോഷം സംഭവിക്കുന്നില്ല; നീ നല്ല വഴികളിലൂടെ ദേവന്മാരുടെ അടുക്കൽ പോവുന്നു. നിന്റെ യാത്രയ്ക്ക് കുന്തിയുള്ള, പുള്ളിക്കുതിരകൾ ചുമക്കുന്നു; കഴുതയുടെ പക്കൽ കുതിര നിൽക്കുന്നു. ഈ കുതിര നമ്മെ നല്ല പശുക്കളാലും, നല്ല കുതിരകളാലും, പുത്രന്മാരാലും, സമൃദ്ധിയാലും അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ. ആദിതി നമ്മെ പാപരഹിതരാക്കട്ടെ; യാഗാർഥമായി അർപ്പിക്കപ്പെടുന്ന കുതിര നമ്മെ രാജസമൃദ്ധിയിലേക്ക് നയിക്കട്ടെ. കുതിര ജനിക്കുമ്പോൾ സമുദ്രത്തിൽ നിന്നോ ജലത്തിൽ നിന്നോ ഉയർന്ന ആദ്യചീന്തൽ മുഴങ്ങിയപ്പോൾ, കഴുകന്റെ ചിറകുകളും മാൻ്റെ കൈകളും പോലെ, നിന്റെ മഹത്വം പ്രസിദ്ധമായിരുന്നു. യമൻ നൽകുകയും, തൃതൻ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും, ഇന്ദ്രൻ ആദ്യം കയറിയും, ഗന്ധർവൻ കുതിരയുടെ കയറുകൾ പിടിച്ചും, സൂര്യൻ കുതിരയെ രൂപപ്പെടുത്തിയുമാണ് വസുക്കൾ അതിനെ വിടുതൽ നൽകിയത്. കുതിരയേ, നീ യമൻ തന്നെയാണ്, നീ ആദിത്യൻ തന്നെയാണ്; രഹസ്യവ്രതത്തിൽ തൃതൻ നീയാണു. നീ സോമയുമായി ഏകതയിൽ, വേറിട്ടു നിൽക്കുന്നു; ആകാശത്തിൽ നിനക്ക് മൂന്നു ബന്ധങ്ങളുണ്ടെന്ന് പറയുന്നു. ആകാശത്തിലും, ജലത്തിലും, സമുദ്രത്തിനുള്ളിലുമാണ് ഈ മൂന്നു ബന്ധങ്ങൾ. വരുൺ ദൈവം നിനക്ക് അനുഗ്രഹം നൽകട്ടെ; അവിടെയാണ് നിന്റെ ഉന്നത ഉത്ഭവം എന്ന് പറയുന്നു. നിന്റെ ഒമ്പത് ശുദ്ധീകരണങ്ങൾ ഇവയാണ്; കുതിരയേ, ഇവയാണ് നിന്റെ കാൽപ്പാടുകൾ, ശക്തിയുടെ അടയാളങ്ങൾ. അക്ഷയത്വത്തിന്റെ രക്ഷകർ നിന്റെ നല്ല കയറുകൾ സംരക്ഷിക്കുന്നു. എന്റെ മനസ്സുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്റെ സാരമായ അർത്ഥം തേടി, പകൽ പറക്കുന്ന പക്ഷിയെപ്പോലെ നിന്നെ കണ്ടു. നല്ല വഴികളിൽ നിന്റെ തല ഞാൻ കണ്ടു; പൊടിയിൽ കയറി പറക്കുന്ന ചിറകുള്ളതിനെപ്പോലെ. നിന്റെ ഉന്നത രൂപം ഞാൻ ഇവിടെ കണ്ടു; പശുവിന്റെ കാൽക്കൽ പോഷണം തേടി നീ ശ്രമിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ, നിന്റെ ആനന്ദത്തെ പിന്തുടർന്ന്, ആദ്യമായി ഔഷധികളെ പിടിക്കുമ്പോൾ, അവൻ നിന്നെ തേടുന്നു. കുതിരയേ, രഥം നിന്നെ പിന്തുടരുന്നു, യുവാവും നിന്നെ പിന്തുടരുന്നു; പശുക്കളും, കന്യകകളുടെ അധിപനും, നിന്റെ സൗഹൃദത്തെ പിന്തുടരുന്നു. ദേവന്മാർ നിന്റെ ശക്തി അളക്കുന്നു. പൊൻതോക്കു, വേഗമേറിയ കാൽ, മനസ്സുപോലെ ഓടുന്ന കാൽ, താഴെ ഇന്ദ്രൻ; ദേവന്മാർ ഹവേच्छയാൽ കയറി, കുതിര ആദ്യം ചുമക്കപ്പെട്ടു. ദൈവീയ കുതിരകൾ വേഗമുള്ളവയും, സുന്ദരമായ ശരീരവും, ശക്തിയുമുള്ളവയും; ഹംസകളെപ്പോലെ നിരയായി അവർ ചേർന്ന് ചാടുന്നു. നിന്റെ ശരീരം പറക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നിന്റെ മനസ്സ് കാറ്റുപോലെ പാതയിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; നിന്റെ കൊമ്പുകൾ അനേക സ്ഥലങ്ങളിൽ വ്യാപിച്ചു, കാടുകളിൽ സജീവമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. ദിവ്യപ്രഭയാൽ തിളങ്ങുന്ന കുതിര പോഷണസ്ഥലത്തെ സമീപിക്കുന്നു; അതിന്റെ നാഭിയായി ആടാണ് മുന്നിൽ നടക്കുന്നത്; പണ്ഡിതർ പിന്നിൽ നിന്ന് പാടുന്നു. കുതിര തന്റെ പിതാവിനെയും മാതാവിനെയും സമീപിച്ച് ഉന്നതാസനത്തേക്ക് എത്തുന്നു; ഇന്നാണ് ദേവന്മാർക്കു ഏറ്റവും പ്രിയമായ വഴി; അപ്പോൾ യജമാനനു ഫലങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഒരു മനോഹരമായ, ചാരനിറത്തിലുള്ള ഹോതൃക്കു നടുവിൽ ഒരു സഹോദരൻ ഉണ്ട്, ആഹാരം കഴിക്കുന്നവൻ; മൂന്നാമൻ നെയ്യിലാണ്. ഇവിടെ ഞാൻ ഏഴു പുത്രന്മാരുള്ള ഗൃഹപതിയെ കണ്ടു. ഏഴു പേർ ഒരു ചക്രം ഉള്ള രഥം കെട്ടുന്നു; ഏഴു പേരാണ് ഒരു കുതിരയെ ഏഴു പേരുടെ പേരുകളിൽ വിളിച്ച് ആ രഥം വലിക്കുന്നത്; ചക്രത്തിന് മൂന്നു നാഭികളും, അതു പഴയതുമില്ലാത്തതും തകർച്ചയില്ലാത്തതുമാണ്; അതിന്റെ മേൽ ലോകങ്ങൾ നിലകൊള്ളുന്നു. ഈ രഥത്തിൽ ഏഴു പേർ നിൽക്കുന്നു; ഏഴു ചക്രങ്ങളും ഏഴു കുതിരകളും അതിനെ വഹിക്കുന്നു; ഏഴു സഹോദരിമാർ ചേർന്ന് ഏഴു പശു പേരുകൾ അവിടെ നിക്ഷേപിച്ചിരിക്കുന്നു. ആദിയിൽ ജനിച്ച അതിനെ ആരാണ് കണ്ടത്? അസ്ഥിയില്ലാത്തവൻ അസ്ഥികൾ ചുമക്കുന്നു; ഭൂമിയുടെ ആത്മാവ്, ദേവന്മാരുടെ സ്രഷ്ടാവ് ആരാണ്? ആരാണ് ഇതു അന്വേഷിച്ച് അറിഞ്ഞത്? ഞാൻ അറിഞ്ഞില്ല, അതുകൊണ്ട് ഞാൻ മനസ്സോടെ ചോദിക്കുന്നു, ദേവന്മാരുടെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ എവിടെയാണ്? കാളകുട്ടിയുടെ മേൽ, കാളയുടെ മേൽ, പണ്ഡിതർ ഏഴു നൂലുകൾ പിരിച്ച് നെയ്യുന്നു. അറിയാത്ത ഞാൻ അറിവുള്ള സപ്തർഷിമാരോട് ഇവിടെ ചോദിക്കുന്നു; ആരാണ് ആറു സ്ഥലങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചത്, ജനനമില്ലാത്തവയുടെ രൂപങ്ങൾ? അവയിൽ ഒന്നാണത് ഏത്? ഈ മനോഹരന്റെ സ്ഥലം ആരറിയുന്നു, അവൻ ഇവിടെ പറയട്ടെ; പശുക്കൾ അവന്റെ തലയിൽ നിന്നു പാൽ ചുരണ്ടുന്നു; അവൻ മറവിട്ടു, അവന്റെ കാലുകൾക്ക് വെള്ളം കൊണ്ടുവരുന്നു. മാതാവ് പിതാവിനൊപ്പം അമൃതം പങ്കിട്ടു; ആദിയിൽ അവൾ മനസ്സിൽ അവനോടൊപ്പം ചേർന്നു; ഗർഭത്തിന്റെ സാരത്തിൽ തുളച്ചു, അവൾ വന്ദിച്ച് വാക്കിൽ പ്രവേശിച്ചു. മാതാവ് വലതുകൈയിലുള്ള കയറിൽ കെട്ടപ്പെട്ടു; ഗർഭം ഗർഭങ്ങളിൽ നിന്നു നില്ക്കുന്നു; കാളകുട്ടി, പശുക്കളെ പിന്തുടർന്ന്, മൂന്നു ദൂരങ്ങളിൽ വിശ്വരൂപം കണ്ടു. മൂന്നു മാതാവുകളും മൂന്നു പിതാക്കളും ഉള്ള ഒരാൾ നേരെ നില്ക്കുന്നു; ചക്രത്തിന്റെ അറ്റങ്ങൾ തളരുന്നില്ല; അവർ ആകാശത്തിന്റെ മേൽ സംസാരിക്കുന്നു, എല്ലാം അറിയുന്ന വാക്കുകൾ ഉച്ചരിക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ടു അറ്റങ്ങളുള്ള ചക്രം, പഴയതുമില്ലാതെ, അമരത്വത്തിന്റെ ആകാശത്തിൽ ചുറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു; അഗ്നേ, ഇരട്ട പുത്രന്മാർ ഇവിടെ നിൽക്കുന്നു, എഴുനൂറിരുപത്. അവർ അഞ്ചു കാലുള്ള പിതാവിനെ, പന്ത്രണ്ടു രൂപമുള്ളവനെ, ആകാശത്തിന്റെ അകലെ ഭാഗത്ത് വസിക്കുന്നവനെ വിളിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവർ, ജ്ഞാനികൾ, മേലത്തെ ഏഴു ചക്രങ്ങൾ, ആറു അക്ഷങ്ങൾ ഉള്ളതിൽ കാണുന്നു. അഞ്ചു അക്ഷമുള്ള ചക്രത്തിൽ, ചുറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതിൽ, എല്ലാ ലോകങ്ങളും നിലകൊള്ളുന്നു; അതിന്റെ അക്ഷം ഭാരത്തിൽ ചൂടുപിടിക്കുന്നു, എങ്കിലും പുരാതനകാലം മുതൽ അത് തകരുന്നില്ല, അതിന്റെ അറ്റങ്ങളും. അക്ഷയമായ അറ്റമുള്ള ചക്രം ചുറ്റുന്നു; പത്ത് കുതിരകൾ അതിനെ നേരെ വഹിക്കുന്നു; സൂര്യന്റെ കണ്ണ് ആകാശത്തിൽ മറവിൽ; അതിൽ എല്ലാ ലോകങ്ങളും നിലകൊള്ളുന്നു. ഏഴു പുത്രന്മാർ ഒരുമിച്ച് ജനിക്കുന്നു, അതിൽ ആറുപേരെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു, ഒരാൾ ഒറ്റക്ക് ജനിക്കുന്നു; ദേവന്മാരിൽ ജനിച്ച പണ്ഡിതർ അങ്ങനെ പറയുന്നു. അവരുടെ മേഖലയ്ക്ക്, അവരുടെ കർമാനുസൃതമായി, വ്യത്യസ്തമായ രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഇവരൊക്കെ സ്ത്രീകളാണെങ്കിലും, അവരെ പുരുഷന്മാർ എന്നു വിളിക്കുന്നു; കാണുന്നവൻ കാണുന്നില്ല, vaikka നോക്കുന്നുവെങ്കിലും. ബുദ്ധിമാനായ പുത്രൻ ഇതറിയുന്നു; അതറിയുന്നവൻ പിതാവിന്റെ പിതാവാണ്. ഒരു കാൽ മുന്നിലും, ഒരു കാൽ പിന്നിലും വച്ചാണ് പശു, കാളകുട്ടിയെ ചുമന്ന് നില്ക്കുന്നത്; അവൾ സ്വയം അർദ്ധം കൊണ്ടു പോയി; അവൾ കൂട്ടത്തിൽ പ്രസവിക്കാറില്ല, അവൾ എവിടേക്ക് പോയെന്ന് ആരറിയുന്നു? ഈ പശുവിന്റെ പിതാവ് ആരാണ്, മുമ്പ് ആരായിരുന്നു, പിന്നെ ആരാണ്? ദിവ്യചിത്തം എവിടെ നിന്നു ജനിച്ചതെന്നു ബുദ്ധിമാനായ ആരാണ് പ്രഖ്യാപിക്കാൻ കഴിയുക? അടുത്തവരെ ദൂരെയാണെന്നു പറയുന്നു, ദൂരെയുള്ളവരെ അടുത്തതാണെന്നു പറയുന്നു. ഇന്ദ്രനും സോമയും ഇതൊക്കെ ഉണ്ടാക്കി; രണ്ടു കുതിരകളെപ്പോലെ അവർ ലോകഭാരം ചുമക്കുന്നു. രണ്ടു പക്ഷികൾ, ചേർന്ന സുഹൃത്തുക്കൾ, ഒരേ മരത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു; ഒരുത്തൻ മധുരഫലം തിന്നുന്നു, മറ്റൊന്ന് നോക്കി നിന്നു തിന്നുന്നില്ല. അമൃതം അനുഭവിക്കുന്ന പക്ഷികൾ, ഒരുമിച്ച് കണ്ണ് മിഴിക്കാതെ പാടുന്ന സ്ഥലത്ത്, പണ്ഡിതൻ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ച് സകലതത്വങ്ങളുടെയും സാരം ഗ്രഹിക്കുന്നു. മധുരം നൽകുന്ന പക്ഷികൾ വിശ്രമിക്കുന്ന മരത്തിൽ, ദേവതകൾ എല്ലാം വസിക്കുന്നു; അതിന്റെ പ്രധാന ഫലം മധുരമാണെന്ന് പറയുന്നു; എന്നാൽ അതു തിന്നാത്തവൻ പിതാവിനെ അറിയുന്നില്ല. ഗായത്രിയിൽ സ്ഥാപിച്ചതിനെ ഗായത്രം എന്നു വിളിക്കുന്നു; തൃഷ്ടുപിൽ സ്ഥാപിച്ചതിനെ തൃഷ്ടുപം; ജഗതിയിൽ സ്ഥാപിച്ചതിനെ ജഗതീ; ഇതിന്റെ അളവുകൾ അറിയുന്നവർ അമരത്വം പ്രാപിക്കുന്നു. ഗായത്രി ഛന്ദസ്സിൽ മന്ത്രം അളക്കുന്നു; സാമനിൽ ഗാനം; തൃഷ്ടുപിൽ വാക്ക്; വാക്കിൽ വാക്ക് അളക്കുന്നു; രണ്ടു കാലുള്ളതിലും നാലു കാലുള്ളതിലും ഏഴു സ്വരങ്ങൾ അളക്കുന്നു. ജഗതീ ദൈവീയ നദിയെ താങ്ങി; രഥത്തിന്റെ നടുവിൽ അവർ സൂര്യനെ കണ്ടു; ഗായത്രത്തിൽ മൂന്നു അഗ്നികൾ ഉണ്ട് എന്ന് പറയുന്നു; അതിന്റെ മഹത്വത്തിൽ നിന്ന് മഹത്വം വ്യാപിച്ചു. ഇങ്ങനെ, ഈ മന്ത്രങ്ങൾ ദൈവികമായ രഹസ്യങ്ങൾ, പ്രകൃതിയുടെ സങ്കേതങ്ങൾ, യജ്ഞത്തിന്റെ മഹത്വം, ആത്മാവിന്റെ ആഴങ്ങൾ, സൃഷ്ടിയുടെ അർത്ഥങ്ങൾ, ദൈവങ്ങളുടെ വസതികൾ, അർപ്പണത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം സൂക്ഷ്മമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു.