ऋषी बृहद्दिवा, अथर्वणांचा वंशज, इंद्राची स्तुती करतो, त्याला स्वतःच मानतो. मातरिश्वानच्या कन्या, या भगिनी, इंद्राजवळ द्वेष न ठेवता येतात आणि त्यांच्या शक्तीने इंद्राला प्रोत्साहन व बळ देतात. आदी काळात सुवर्ण गर्भ उत्पन्न झाला; तो सर्व विश्वाचा एकमेव अधिपती होता, जन्मून राज्य करणारा. त्याने पृथ्वी आणि आकाश स्थापन केले. अशा कोणत्या देवाला आपण यज्ञ अर्पण करू? तोच जीव व शक्ती देणारा, ज्याचे सर्व देव आज्ञापालन करतात, ज्याच्या आदेशानुसार ते चालतात; ज्याच्या सावलीत अमरत्व आणि मृत्यू आहे. अशा कोणत्या देवाला यज्ञ अर्पण करावा? त्याच्या महानतेमुळे तो सर्व श्वास घेणाऱ्या, डोळे उघडणाऱ्या जीवांचा एकमेव राजा आहे; दोन पाय असणाऱ्या व चार पाय असणाऱ्या सर्वांचा अधिपती आहे. अशा कोणत्या देवाला यज्ञ अर्पण करावा? त्याची महानता हिमालय पर्वत आणि समुद्र-नदी घोषित करतात; त्याचे हात म्हणजे दिशाच आहेत. अशा कोणत्या देवाला यज्ञ अर्पण करावा? ज्याने प्रचंड आकाश आणि स्थिर पृथ्वी स्थापन केली, ज्याने आकाशाचा घुमट बांधला, ज्याने मध्यप्रदेश मोजला. अशा कोणत्या देवाला यज्ञ अर्पण करावा? त्याच्या शक्तीने दोन विशाल जग थरथर कापत पाहतात; तो त्यांना आधार देतो, जिथे सूर्य उगवतो आणि चमकतो. अशा कोणत्या देवाला यज्ञ अर्पण करावा? जेव्हा विशाल जलांनी विश्वाचा गर्भ धारण केला, तेव्हा अग्नी उत्पन्न झाला; त्याच जलांमधून देवांचा देव उत्पन्न झाला. अशा कोणत्या देवाला यज्ञ अर्पण करावा? त्याने जलांमध्ये सर्जनशील शक्ती पाहिली, यज्ञ निर्माण केला; तो देवांमध्ये श्रेष्ठ देव आहे. अशा कोणत्या देवाला यज्ञ अर्पण करावा? पृथ्वीचा सर्जक, जो आकाशात सत्य नियम आणतो, जो तेजस्वी आणि प्रचंड जल निर्माण करतो, तो आपल्याला हानी करू नये. अशा कोणत्या देवाला यज्ञ अर्पण करावा? हे प्रजापती, तुझ्याशिवाय कोणही सर्व निर्माण केलेल्या गोष्टींना व्यापू शकत नाही; तुझ्या इच्छेची पूर्तता होवो, आम्ही संपत्तीचे स्वामी होवो. आता ऋषी अग्नीची स्तुती करतात. अग्नी तेजस्वी, अद्भुत शक्तीचा, दयाळू, शुभ, स्वागतार्ह, द्वेषरहित, धन देणारा, सर्वांना लक्ष देणारा, यजमान, वीरत्व देणारा पुरोहित आहे. हे अग्नी, माझ्या शब्दांना कृपापूर्वक स्वीकार; तू सर्व मार्गांचा ज्ञाता, सर्व कर्मांचा जाणता; तूपाचा प्रवाह घेऊन, पुरोहितासाठी गीत गा; देवांनी तुला धर्मानुसार स्थापले आहे. अमर अग्नी सात निवासांत फिरतो, उपासक आणि शुभकर्म करणाऱ्यांना देतो; वीरत्वसंपन्न धन दे, स्वयंभू अग्नी, अर्पण करणाऱ्याला स्वीकार. अग्नीला यज्ञाचा चिन्ह मानतात, पहिला पुरोहित, सात घोड्यांचा, अर्पणांनी समृद्ध; अग्नीच्या पाठावर तूप लावलेले, उदार देव, वीरत्वाने भरतो. तू पहिला संदेशवाहक, श्रेष्ठ, अमरत्वासाठी आवाहन केल्यावर प्रसन्न हो; मरुतांनी घरात तुला शुद्ध केले, भृगूंनी स्तुतीने तुला सजवले. पोषण देणारा, सतत दान करणारा, यज्ञाचा प्रिय, उपासकासाठी, बुद्धिमान अग्नी; तूप लावलेला, त्रिविध तेजस्वी, यज्ञात ज्ञानासाठी फिरतो. प्रत्येक उषःकालात लोकांनी तुला उपासले, संदेशवाहक मानले; अग्नी, देवांनी तुला महानतेसाठी उंचावले, यज्ञात तूपाने शुद्ध केले. वसिष्ठांनी तुला वीरत्व देणारा मानले, सभेत स्तुती केली; यज्ञ करणाऱ्यांना समृद्धी दे, आम्हा सर्वांना आशीर्वादाने कायम रक्षण कर. आता वेनाची कथा. वेन, डागाळलेल्या पासून जन्मलेला, आकाशाच्या पात्रात प्रकाश प्रवाहित करतो; जल आणि सूर्याच्या संगमावर, ऋषी त्याला विचारांनी शोधतात, जणू एखाद्या बालकासारखा. वेन समुद्रातून लाटेसारखा उगवतो, आकाशातील तेजस्वीच्या पाठीवर जातो; सत्याच्या शिखरावर पोहोचून, कुटुंबांनी एकच मूळ शोधले. अनेक प्राचीन मातांचा समूह, उत्सुक, वासराच्या जवळ उभा राहतो, त्याला पोसतो; सत्याच्या शिखरावर जाऊन, मधाचे आणि अमरत्वाचे प्रवाह शोधतात. त्याचा रूप ओळखून, ऋषींनी त्याला हानी केली नाही; त्यांनी वृषभाचा गर्जन, हरिणाचा आवाज ऐकला; सत्यमार्गाने प्रवास करून, ते नदीच्या काठी उभे राहिले—गंधर्वाने अमर नाव शोधले. अप्सरा आपल्या प्रियकराजवळ येते, कन्या त्याला उच्च आकाशात धारण करते; प्रिय प्रिय स्थानांत फिरतो, वेन सुवर्ण पंखावर स्थिर होतो. जेव्हा सुवर्णपंखी गरुड आकाशात उडत होता, वेनाची इच्छा करणाऱ्यांनी तुला हृदयाने पाहिले—वरुणाचा संदेशवाहक, पक्षी, वेगवान, यमाच्या निवासात. गंधर्व आकाशात उभा राहिला, या तेजस्वीचे शस्त्र घेऊन; सर्वांना दिसावी अशी सुगंधित वस्त्र घालून, प्रिय सुवर्ण नाव निर्माण केली. जेव्हा थेंब महासागराकडे जातो, गिधडाच्या डोळ्यांनी निरीक्षण करतो, तेजस्वी पवित्र चमक दाखवतो, तिसऱ्या प्रदेशात प्रिय गोष्टी निर्माण करतो. आता यज्ञासाठी अग्नीला पुकारले जाते. हे अग्नी, या आमच्या यज्ञात ये, पाचपटी, त्रिसूत्री, सप्ततंतू; अर्पण घेऊन आम्हाला पुढे नेत जा—सूर्यासारखा, दीर्घ अंधार दूर कर. देवताप्रमाणे, मी अधर्म्यांपासून दूर जातो, गुप्तपणे जाणतो, अमरत्व प्राप्त करतो; अशुभ त्यागतो, जरी ते शुभ वाटते, आणि मैत्री असूनही अग्नीच्या नाभीकडे जात नाही. दुसऱ्याच्या पाहुण्याला पाहून, पक्ष्यासारखा वेगाने, सत्याच्या अनेक निवास मोजतो; पित्याला, महाशक्तीला सांगतो—मी योग्य भागाकडे येतो, अयोग्याकडे नाही. अनेक वर्षे आतून कर्म केले, इंद्राची निवड केली, पित्याचा त्याग केला; अग्नी, सोम आणि वरुण हलले—राजा आसनाभोवती ते एकत्र आले. हे महान अधिपती स्वतःच्या शक्तीने प्रकट झाले, आणि वरुण, तू मला इच्छितोस; हे राजा, सत्य-असत्य वेगळे करून, माझ्या राज्याच्या सार्वभौमत्वात ये. हेच प्रकाश, हेच धन, हेच पृथ्वी-आकाशातील विशाल तेजस्वी प्रदेश; आपण वृत्राचा नाश करू, सोम ये—पूज्याला अर्पणाने पूजा करू. कवीने आपल्या काव्याने आकाशात रूप ठेवले; वरुण, विरोध न करता जल प्रवाहित करतो; लोक सुरक्षित घर बांधतात, शुद्ध नद्या त्याचा रंग घेऊन जातात. ते त्याच्या सर्वोच्च शक्तीला चिकटतात; स्वभावाने येथे राहतात, आनंदित होतात; जणू प्रजांनी राजा निवडावा, ते कठोर वृत्रापासून वेगळे उभे राहतात. त्याला हंस म्हणतात, भीषणांसोबत एकत्र, दिव्य जल आणि आकाशात फिरतो; बुद्धिमान, अंतर्दृष्टीने, इंद्राला शोधतात, अनुष्टुभ गातात. आता देवी स्वतः बोलते. मी रुद्र आणि वसुंसोबत फिरते; आदित्य आणि सर्व देवांसोबत फिरते. मी मित्र आणि वरुण, इंद्र आणि अग्नी, अश्विन यांना वाहून नेते. मी पोषक सोम, त्वष्टृ, पूषण आणि भाग वाहून नेते. मी अर्पण करणाऱ्याला, श्रद्धेने अर्घ्य देणाऱ्याला धन देते. मी सार्वभौम, धन संकलक, बुद्धिमान, यज्ञात प्रथम; देवांनी मला अनेक ठिकाणी विभागले, विपुल केले, अनेक रूपांत प्रवेश केला. माझ्यामुळे जो पाहतो, श्वास घेतो, बोललेले ऐकतो, तो अन्न खातो; ज्यांना समज नाही, ते माझ्याजवळ राहतात; ऐका, हे ऐकणारे, मी तुम्हाला श्रद्धायोग्य बोलते. अशा प्रकारे ऋषी, देव, आणि देवी यांची स्तुती, यज्ञ, ज्ञान आणि अमरत्वाची ओढ या ऋग्वेदातील महान मंत्रांमध्ये एकत्र गुंफली आहे.