પ્રાચીન કાળમાં, યજમાન શ્રદ્ધાપૂર્વક યજ્ઞમાં વિવિધ તત્ત્વો અને દેવતાઓને સમર્પિત કરીને સ્વાહા ઉચ્ચારે છે. તેઓ સર્વપ્રથમ જળને, વહેતા જળને, સ્થિર જળને, શાંત જળને, પ્રવાહિત જળને, કૂવામાં રહેલા જળને, ઝરણાના જળને, એકઠા થયેલા જળને, મહાસાગરને, દરિયાને અને નદીને સ્વાહા કહે છે. પછી પવનને, ધૂમ્રને, વાદળને, વરસાદ લાવનારા મેઘને, ચમકાવનારા વિજલીઓને, ગર્જનારા મેઘને, ધ્વનિ કરનારાને, વરસાદ કરનારને, વરસાદ બંધ કરનારને, તીવ્ર વરસાદ કરનારને, ઝડપી વરસાદ લાવનારને, એકઠા કરનારને અને એકઠા થયેલા જળને, છાંટનારને, ઝરમર વરસાદ કરનારને, છાંટનારાઓને, ગર્જનારા લોકોને અને ધુમ્મસને પણ સ્વાહા અર્પણ કરે છે. આ પછી યજમાન અગ્નિ, સોમ, ઇન્દ્ર, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, આકાશ, દિશાઓ, ઉપદિશાઓ, વિશાળ પૃથ્વી અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશાને પણ સ્વાહા અર્પણ કરે છે. તેઓ તારા, તારાઓના અધિપતિઓ, દિવસ-રાત, પખવાડિયા, મહિના, ઋતુઓ, ઋતુના અવધિઓ, વર્ષ, સ્વર્ગ અને પૃથ્વી, ચંદ્ર, સૂર્ય, કિરણો, વસુઓ, રુદ્રો, આદિત્યો, મારુતો, સર્વ દેવતાઓ, મૂળ, શાખાઓ, વૃક્ષો, ફૂલો, ફળો અને ઔષધિઓને પણ સ્વાહા અર્પણ કરે છે. પછી પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, આકાશ, સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા, જળ, ઔષધિઓ, વૃક્ષો, તણાતા, ચાલતા અને અચાલ, અને સરિસૃપોને પણ સ્વાહા અર્પણ થાય છે. આસુ, વસુ, વિભુ, વિવસ્વત, સેનાના તેજ, ગણપતિ, અભિભુ, અધિપતિ, શૂષ, સંસર્પ, ચંદ્ર, પ્રકાશ, મલિમ્લુચ, દિવસના સ્વામી—આ બધાને પણ સ્વાહા અર્પણ થાય છે. માધવ, માધવ, શુક્ર, શુચિ, નભસ, નભસ્ય, હેષ, ઊર્જા, સહ, સહસ્ય, તપસ, તપસ્ય, અમ્હસ્પતિ—આ બધાને પણ સ્વાહા અર્પણ થાય છે. વાજ, પ્રસવ, અપિજ, ક્રતુ, સ્વઃ, શિખર, સર્વવ્યાપી, અંત, ભુવન, જગતના સ્વામી, મહાસ્વામી, પ્રજાપતિ—આ બધાને પણ યજ્ઞ દ્વારા સ્વાહા અર્પણ થાય છે. યજમાન પ્રાર્થના કરે છે કે યજ્ઞ દ્વારા પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન, સમાન, દૃષ્ટિ, શ્રવણ, વાણી, મન, આત્મા, બ્રહ્મ, પ્રકાશ, સ્વર્ગ, પીઠ અને યજ્ઞ પોતે સ્થિર થાય. એક, બે, શત, સો, ઉષા અને સ્વર્ગને પણ સ્વાહા અર્પણ થાય છે. આ સર્વ અર્પણ પછી, યજ્ઞના આરંભે માત્ર હિરણ્યગર્ભ જ પ્રગટ થયો હતો; તે બધા જન્મેલા જીવનો એકમાત્ર સ્વામી થયો. તેણે પૃથ્વી અને સ્વર્ગને ધારણ કર્યા—આ બધામાં કયા દેવને આપણે આ હવન અર્પણ કરીએ? પછી યજમાન પ્રજાપતિ માટે ઉપયામા સાથે અર્પણ લે છે, તેને સ્વીકારે છે, કહે છે કે આ તેનું યોનિ છે અને સૂર્ય તેનું મહાત્મ્ય છે. વર્ષમાં, મધ્યાકાશમાં પવનમાં, આકાશમાં સૂર્યમાં જે મહિમા તને પ્રાપ્ત થયો, એ મહિમા માટે, પ્રજાપતિ માટે, દેવતાઓ માટે સ્વાહા. પછી કહે છે: જે એકલા ચાલનારા અને સ્થિર બંનેના રાજા છે, જે શ્વાસ અને પલકમાં મહાન છે, જે બે પગ અને ચાર પગ વાળા સર્વ પર રાજ કરે છે—આ બધામાં કયા દેવને આપણે આ હવન અર્પણ કરીએ? પછી ફરી પ્રજાપતિ માટે અર્પણ લઈ, ચંદ્રને તેનું મહાત્મ્ય માને છે. રાત્રિ, વર્ષ, પૃથ્વી પર અગ્નિ, તારાઓ અને ચંદ્રમાં જે મહિમા તને પ્રાપ્ત થયો છે, એ મહિમા માટે, પ્રજાપતિ માટે, દેવતાઓ માટે સ્વાહા. આ પછી તેજસ્વી, લાલ રંગના, ચાલતા ધોડાને યુક્ત કરે છે, જે સ્થિર આસપાસ ફરતો રહે છે; આકાશમાં પ્રકાશ ઝળકે છે. તેની ઇચ્છનીય, કથ્થઈ રંગની, ઘન જટાવાળી ઘોડીઓ રથ સાથે જોડાય છે; લાલ, દઢ અને મનુષ્યોને લાવતી. પવન, જળ અને અગ્નિ આગળ વધે છે; પ્રિય ઇન્દ્રનું રૂપ, હે ગાયક, એ માર્ગે ધોડાને પાછો લાવ. વસુઓ ગાયત્રી છંદથી, રુદ્રો ત્રિષ્ઠુપ છંદથી, આદિત્યો જગતી છંદથી અભિષેક કરે છે. ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ—ધાન્ય, લાવા અને દૂધ તમારું છે; આ અન્ન છે—હે દેવો, આ અન્ન ગ્રહણ કરો; હે પ્રજાપતિ, આ અન્ન ગ્રહણ કરો. પછી પ્રશ્ન થાય છે: કોણ એકલો ચાલે છે? કોણ ફરી જન્મે છે? આ ઠંડીનું ઉપાય શું છે? મોટું આવરણ શું છે? જવાબ મળે છે: સૂર્ય એકલો ચાલે છે; ચંદ્ર ફરી જન્મે છે; અગ્નિ આ ઠંડીનું ઉપાય છે; પૃથ્વી મોટું આવરણ છે. પછી પૂછાય છે: પૂર્વ ઇચ્છા શું હતી? મોટું બળ કયું હતું? પિલિપિલા શું હતું? પિશંગિલા શું હતું? જવાબ મળે છે: સ્વર્ગ પૂર્વ ઇચ્છા હતું; ઘોડું મોટું બળ હતું; પિલિપિલા મેષ (ધોળ) હતો; રાત્રિ પિશંગિલા હતી. પછી વાયુ રાંધેલા, કાળી ગળાવાળી બકરીઓ, ન્યગ્રોધના વાસણો અને શાલમલી વૃક્ષના વૃદ્ધિથી રક્ષણ આપે છે. આ રથનો વાછરડો છે; તે ચાર પગ સાથે આવ્યો છે. કાળો બ્રાહ્મણ આપણને રક્ષણ આપે. અગ્નિને નમન. રથ દોરડાથી બંધાયેલો છે, ઘોડો પણ દોરડાથી બંધાયેલો છે; જળમાં, જળમાં ઉત્પન્ન થયેલા વચ્ચે, બ્રહ્મા છે, જે સોમ યજ્ઞમાં શ્રેષ્ઠ છે. પછી યજમાનને કહે છે: પોતાનું સ્વરૂપ ઘોડા રૂપે ધારણ કરો; પોતે યજ્ઞ કરો, પોતે સ્વીકારો. તમારું મહાત્મ્ય બીજાથી ઓછું થતું નથી. ત્યારબાદ આશ્વાસન મળે છે: તમે મરો નહીં, નાશ પામો નહીં; દેવોના સારા માર્ગે જશો. જ્યાં સારા કર્મ કરનારાં બેઠાં છે, જ્યાં તમારા લોકો ગયા છે, ત્યાં દેવ સવિતૃ તમને સ્થિર કરે. અગ્નિ પશુ હતો; તેના દ્વારા યજ્ઞ કર્યો, તેણે એ જગત જીત્યું. જ્યાં અગ્નિ છે, એ જગત તમારું થશે; તમે જીતશો, આ જળ પીશો. વાયુ પણ પશુ હતો; તેના દ્વારા યજ્ઞ કર્યો, એ જગત જીત્યું. જ્યાં વાયુ છે, એ જગત તમારું થશે; તમે જીતશો, આ જળ પીશો. સૂર્ય પણ પશુ હતો; તેના દ્વારા યજ્ઞ કર્યો, એ જગત જીત્યું. જ્યાં સૂર્ય છે, એ જગત તમારું થશે; તમે જીતશો, આ જળ પીશો. પ્રાણને સ્વાહા, અપાનને સ્વાહા, વ્યાનને સ્વાહા. હે માતા, અંબિકા, અંબાલિકા, કોઈ મને દૂર ન કરે. શુભકામના ધરાવતો ઘોડો સમૃદ્ધિ લાવનારી કામ્પલાવાની સ્ત્રી પાસે જાવા દે. પછી પ્રાર્થના થાય છે: અમે તને, સેનાના સ્વામી, તને, પ્રિયના પ્રિય સ્વામી, તને, ધનની સ્વામી, આમંત્રણ કરીએ છીએ. હે વસુ, તું મારો થા. હું ગર્ભ ધારક તરીકે જન્મ્યો છું; તું પણ ગર્ભ ધારક તરીકે જન્મ્યો છે. પછી કહે છે: તમે બંને, ચાર પગવાળા, સાથે આગળ વધો; તમે સ્વર્ગલોકમાં વિસ્તારો. વાછરડો, ઘોડો, બીજ ધારણ કરનાર, બીજનું સંચાર કરે. પછી ગુપ્ત અંગને આસન પરથી નીચે લાવો; વાછરડો તેને એ જ જગ્યાએ લઈ જાય. તે સ્ત્રીઓ માટે જીવનદાયી અન્ન છે. પછી કહે છે: યકાસકૌ, શકુંતિકા, આહલગ—એ રીતે છેતરપિંડી કરે છે. પશુના ગર્ભમાં એ ઘા કરે છે, 'નિગલગલીતિ' ધ્વનિ કરે છે, ધારક તરીકે. પછી: યકો, અસકૌ, શકુંતક, આહલગ—એ રીતે છેતરપિંડી કરે છે. બોલવા ઈચ્છે તેમ, હે અધ્વર્યુ, તમારું મુખ અમને વધારે ન બોલાવવું. પછી કહે છે: તારો માતા અને પિતા વૃક્ષના ટોચે છે. 'પ્રતિલામિતિ', તારા પિતાએ ગર્ભમાં મુઠી દબાવી. પછી: તારા માતા અને પિતા વૃક્ષના ટોચે રમે છે. બોલવા ઈચ્છે તેમ, હે બ્રાહ્મણ, તમારું મુખ અમને વધારે ન બોલાવવું. પછી: તેને ઉપર ઉઠાવો, જેમ કે બોજા પર્વત પર લઈ જવાય છે. પછી તેનું મધ્ય ભાગ વૃદ્ધિ પામે, જેમ કે ઠંડા પવનથી શુદ્ધ થાય. પછી: તેને ઉપર ઉઠાવો, જેમ કે બોજા પર્વત પર લઈ જવાય છે. પછી તેનો મધ્ય ભાગ હલનચલન કરે, જેમ કે ઠંડા પવનથી શુદ્ધ થાય. જ્યારે તેના ગર્ભાવરણ ઘન થાય અને સ્થિર થાય, ત્યારે તેના વૃશણ ગાયના ટખણાંની જેમ હલનચલન કરે છે. જ્યારે દેવોએ અલંકૃત, વિશાળ નિતંબવાળી સ્ત્રીને પ્રગટ કરી, તે જાંઘથી નિયંત્રિત થાય છે, સાચાઈની આંખની ગહ્વરમાં જેવી. જ્યારે હરણ જવાર ખાય છે, ત્યારે તે પોતાને ગાય જેવી પોષાયેલી નથી માને. જેમ શૂદ્ર આર્ય સ્ત્રીનો પ્રેમી બને, તેમ તે સમૃદ્ધિની ઇચ્છા રાખતો નથી. આ રીતે યજ્ઞમાં સર્વ તત્ત્વો, દેવતાઓ, પ્રાણીઓ, અવયવો અને જીવનના તત્વોને શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્વાહા અર્પણ કરવામાં આવે છે, અને સર્વ સૃષ્ટિના રહસ્યો, દેવતાઓની મહિમા અને જીવનના સિદ્ધાંતોનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે.