એક પવિત્ર યજ્ઞસ્થળ પર, અધ્વર્યુએ ગુપ્ત ભાગને આસનથી નીચે ઉતાર્યો અને વૃષભને તેને એ જ સ્થાને ખસેડવા દીધો. આ વૃષભ સ્ત્રીઓ માટે જીવનદાયી અન્નરૂપ છે. યજ્ઞકર્મમાં, યજ્ઞપશુના ગર્ભમાં ‘નિકલગલીતિ’ ધ્વનિ સાથે, યજ્ઞકર્તાYakāsakau, śakuntikāhalag—આ શબ્દોથી છેક છેક છેતરપિંડી કરે છે. અધ્વર્યુ, તારી વાણી જાણે બોલવા માટે તત્પર હોય તેમ લાગે છે, પણ અમને વધુ સંબોધન ન કર. વૃક્ષની ટોચે, તારી માતા અને પિતા છે. ‘પ્રતિલામિતિ’—તે પિતાએ ગર્ભમાં મુઠી દબાવી. તેઓ ત્યાં રમે છે, જાણે વૃક્ષની ટોચે વિહરતા હોય. બ્રાહ્મણ, તારી વાણી જાણે બોલવા માટે તત્પર હોય તેમ લાગે છે, પણ અમને વધારે કશું બોલશો નહીં. પછી, જેમ કોઈ પહાડ પર ભાર ઊંચકીને લઈ જાય, એ રીતે તેણીને ઉપર ઉઠાવ, અને પછી તેની મધ્યભાગને ઠંડા પવનથી શુદ્ધ થયેલા જેવો વિકસવા દે. એ જ રીતે, પુરૂષને પણ ઉપર ઉઠાવ અને તેના મધ્યભાગને પણ ઠંડા પવનથી શુદ્ધ થયેલા જેવો ગતિમાન થવા દે. જ્યારે સ્ત્રીના ગર્ભની પડદીઓ ઘણી અને સ્થિર થાય, ત્યારે તેના અંગો ગાયના ટખણાં જેવાં હલનચલન કરે છે. દેવોએ જ્યારે શોભાયમાન, વિશાળ કટિવાળી સ્ત્રીને પ્રગટ કરી, ત્યારે તેના જાંઘ દ્વારા તે નિયંત્રિત થાય છે, જાણે તે સત્યના નેત્રકૂપ હોય. જ્યારે હરણ જવાર ખાય છે, ત્યારે તે પોતાને ગાય જેવું પોષિત માનેતો નથી. એ જ રીતે, જ્યારે શૂદ્ર આર્ય સ્ત્રીનો પ્રેમી બને છે, ત્યારે તે સમૃદ્ધિ તરફ ધ્યેય રાખતો નથી. એ જ વાત પુનઃ કહેવાઈ: શૂદ્ર આર્ય સ્ત્રીનો પ્રેમી બને તો તેને એમાં પોષણ અનુભવાતું નથી. હું વિજયી, ઝડપી દધિક્રાવન ઘોડો તૈયાર કરેલો છે. તેના મુખમાંથી સુગંધ પ્રસરે અને એ અમને દીર્ઘ આયુષ્ય તરફ લઈ જાય. ગાયત્રી, ત્રિષ્ઠુભ, જગતી, અનુષ્ઠુભ, પંક્તિ, તથા બૃહતી, ઉષ્ણિહ, કકુભ અને સૂચી છંદો તમને શાંત કરે. બે પગવાળા, ચાર પગવાળા, ત્રણ પગવાળા, છ પગવાળા, અનિયમિત અને નિયમિત છંદો, સૂચી છંદ સાથે તમને શાંત કરે. મહાન, તેજસ્વી, સર્વ દિશાઓ, વજ્ર જેવા, મેઘ જેવા, વીજળી જેવા સ્વરો, સૂચી છંદ સાથે તમને શાંત કરે. પુરુષ, તારી પત્નીઓ જ્ઞાનથી તારા વાળ વિભાજિત કરે; દેવીઓ, દિશાઓ, સૂચી છંદ સાથે તમને શાંત કરે. રજત, હરણ, સીસું, જૂઆ—all ક્રિયાથી જોડાયેલા છે; ઘોડાની ચામડી પર સીમા અને પટ્ટા બાંધો. જ્યાં જવાર ધરાવતા લોકો છે, ત્યાં જવારને ક્રમશઃ પીસવામાં આવે છે; અહીં, જે પવિત્ર કુશને વંદનાથી પૂજે છે, તેમના માટે અન્ન તૈયાર કરો. કોણ તને કાપે છે, કોણ તને આદેશ આપે છે, કોણ તારા અંગોને બાંધે છે? કોણ છે તારો બંધનકર્તા, ઋષિ? ઋતુઓ, ઋતુ સંધિઓ, બંધનકર્તાઓ આદેશ આપે; વર્ષની ઊર્જાથી તને બંધન કરે. અર્ધમાસ, અંગો તને બાંધે; માસો તને કાપે અને બાંધે; દિવસ-રાત, મરૂત તને પીસે અને તોડી નાખે. દૈવી પુરોહિતો તને કાપે અને આદેશ આપે; તારા અંગો સંધિ પર સીમા બાંધે. આકાશ, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને વાયુ તારા દ્વારને ભરાવે; સૂર્ય અને તારાઓ સાથે તારો લોક શુભ બનાવે. તારા ઉપરના અંગો, નીચેના અંગો, હાડકાં અને મેદા, તારા શરીર—allને શાંતિ મળે. કોણ એકલો ચાલે છે? કોણ પુનર્જન્મ પામે છે? શિયાળુ ઋતુનું ઉપાય શું છે? મહાન આવરણ શું છે? સૂર્ય એકલો ચાલે છે; ચંદ્ર પુનર્જન્મ પામે છે; અગ્નિ શિયાળુ ઋતુનું ઉપાય છે; પૃથ્વી મહાન આવરણ છે. સૂર્યના પ્રકાશ સમાન શું છે? મહાસાગર સમાન સરોવર કયું છે? પૃથ્વીથી મહાન શું છે? કયુંનું માપ અજાણ્યું છે? બ્રહ્મા સૂર્યના પ્રકાશ સમાન છે; આકાશ મહાસાગર સમાન સરોવર છે; ઇન્દ્ર પૃથ્વીથી મહાન છે; ગાયનું માપ અજાણ્યું છે. હું તને પૂછું છું, દેવમિત્ર, જો તું મનથી આ સમજ્યું હોય; એ ત્રણ પગલાંમાં, જ્યાં વિષ્ણુનું પૂજન થયું, તેમાં આખું જગત પ્રવેશ્યું. હું પણ એ ત્રણ પગલાંમાં છું, જ્યાં આખું જગત પ્રવેશ્યું; હું પૃથ્વી અને આકાશને ઝડપી પાર કરું છું, અને આ સ્વર્ગના પીઠભાગમાં એક ભાગથી વિહરું છું. કયા માં મનુષ્ય પ્રવેશ્યો? કયા મનુષ્યમાં સ્થિત છે? બ્રાહ્મણ, અમે તને આ પૂછીએ છીએ; તું અહીં શું કહેશે? પાંચમાં મનુષ્ય પ્રવેશ્યો; એ બધું મનુષ્યમાં સ્થિત છે; હું તને અહીં શોધું છું, મોહથી તું વિચારશક્તિમાં શ્રેષ્ઠ નથી. પૂર્વ ઈચ્છા શું હતી? મહાન ઝડપ શું હતી? પિલિપિલા શું છે? પિશંગિલા શું છે? સ્વર્ગ પૂર્વ ઈચ્છા હતી; ઘોડો મહાન ઝડપ છે; બકરો પિલિપિલા છે; રાત્રિ પિશંગિલા છે. પિશંગિલા કોણ છે? કુરુપિશંગિલા કોણ છે? ડાળ પર ઝંપલ મારતો કોણ છે? પથ પર સરકતો કોણ છે? માદ બકરી પિશંગિલા છે; કૂતરો કુરુપિશંગિલા છે; સસલું ડાળ પર ઝંપલ મારે છે; સાપ પથ પર સરકે છે. કેટલા એના વિસર્જન છે? કેટલા અક્ષર છે? કેટલી આહુતિઓ છે? કેટલા પ્રકારથી એ પ્રજ્વલિત થાય છે? યજ્ઞસભામાં કેટલા ઋતુ પ્રમાણે યજ્ઞકર્તા પૂજા કરે છે? છ છે વિસર્જન, સો અક્ષર, એંસી આહુતિઓ અને ત્રણ પ્રજ્વલન દંડો છે. યજ્ઞસભામાં, સાત યજ્ઞકર્તા ઋતુ પ્રમાણે પૂજા કરે છે. જગતનું નાભિ કોણ જાણે છે? આકાશ, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ કોણ જાણે છે? સૂર્યનું મહાન મૂળ કોણ જાણે છે? ચંદ્ર ક્યાંથી જન્મ્યો એ કોણ જાણે છે? હું જાણું છું જગતનું નાભિ. હું જાણું છું આકાશ, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ. હું જાણું છું સૂર્યનું મહાન મૂળ અને એ પણ જાણું છું કે ચંદ્ર ક્યાંથી જન્મ્યો.