એક દિવસ ઋષિએ વિધાનપૂર્વક યજ્ઞ આરંભ કર્યો. તેમણે નજરે જોયું કે જંગલમાં હરણ જવા માટે જ્વારી ખાય છે, પણ તેનાથી પોતે વિશેષ પોષાય છે એવું માનતો નથી. એ જ રીતે, જ્યારે કોઈ શૂદ્ર આર્ય સ્ત્રીનો પ્રેમી બને છે, ત્યારે એ પણ સાચો પોષણ નથી. પછી ઋષિએ પ્રાર્થના કરી: "હું દધીક્રાવણ, વિજયી અને ઝડપી ઘોડો તૈયાર કર્યો છે. એના મુખમાંથી સુગંધ આવે અને એ આપણને દીર્ઘ આયુષ્ય તરફ લઈ જાય." ઋષિએ છંદોની શાંતિ માટે પ્રાર્થના કરી: "ગાયત્રી, ત્રિસ્તુપ, જગતી, અનુષ્ટુપ, પંક્તિ, તથા બૃહતી, ઉષ્ણિહ, કકુભ અને સૂચી રુચાઓ તમારી શાંતિ માટે હો. બે પગવાળા, ચાર પગવાળા, ત્રણ પગવાળા, છ પગવાળા, અનિયમિત અને નિયમિત છંદો, તથા સૂચી રુચાઓ પણ તમારી શાંતિ માટે હો." "મહાન, તેજસ્વી, સર્વ દિશાઓ, વજ્રઘોષ જેવી અને વીજળી જેવી વાણીઓ, તથા સૂચી રુચાઓ પણ તમારી શાંતિ માટે હો. "પતિઓની પત્નીઓ જ્ઞાને પાટ વહેંચે એવી થાય, દેવીઓની પત્નીઓ અને દિશાઓ પણ સૂચી રુચાઓ સાથે શાંતિ આપે." પછી યજ્ઞના ઘોડાને તૈયાર કરવામાં આવ્યો. ચાંદી, કાળવી, સીસું અને યોક્ઝ—all બંધનકાર્યથી જોડાયા. ઘોડાની ચામડી પર પટ્ટા અને સીમાઓ બાંધી દેવામાં આવી. "જે લોકો પાસે જ્વારી છે, અથવા જ્વારી પોતે, જેમ ક્રમશ: દળાય છે, તેમ યજ્ઞકર્મમાં ભાગ લેનાર, દર્ભ પર બેસી, નમસ્કારથી પૂજન કરતા, તેમના માટે અન્ન તૈયાર કરો." પછી ઋષિએ પૂછ્યું: "કોણ તને કાપે છે? કોણ આદેશ આપે છે? કોણ તારા અંગોને બાંધે છે? કોણ છે તારો મહાન બાંધનાર, ઋષિ?" "ઋતુઓ, ઋતુ-સંયોજન અને બંધનકારક આદેશ આપે; વર્ષના તેજથી, બંધનથી તને બાંધે. પખવાડિયા અંગોને બાંધે, મહિના તને કાપે અને બાંધે, દિવસ-રાત અને મારુતો તને દળે અને તોડે." "દેવવૃંદના હોતાર તને કાપે અને આદેશ આપે; તારા અંગો સંયોજન પર સીમાઓ બનાવે અને બાંધે." "આકાશ, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને વાયુ તારા ખોલમાં ભરાય; સૂર્ય અને તારાઓ તારી દુનિયાને શુભ બનાવે." "ઉપરના અંગોમાં શાંતિ, નીચલા અંગોમાં શાંતિ; હાડકાં અને મજ્જામાં શાંતિ, તારા શરીરમાં શાંતિ." પછી ઋષિએ again પ્રશ્નો પૂછ્યા: "કોણ એકલો ચાલે છે? કોણ ફરી જન્મે છે? શિયાળામાં ઉપાય શું? મહાન આવરણ શું?" જવાબ મળ્યો: "સૂર્ય એકલો ચાલે છે; ચંદ્ર ફરી જન્મે છે; અગ્નિ શિયાળાનો ઉપાય છે; પૃથ્વી મહાન આવરણ છે." "સૂર્યના પ્રકાશ સમાન શું? સમુદ્ર સમાન સરોવર કયું? પૃથ્વીથી મહાન શું? કોનું માપ અજાણ્યું છે?" "બ્રહ્મ સૂર્યપ્રકાશ સમાન છે; આકાશ સમુદ્ર સમાન સરોવર છે; ઇન્દ્ર પૃથ્વીથી મહાન છે; ગાયનું માપ અજાણ્યું છે." "હું તને સમજવા માગું છું, દેવમિત્ર, જો તું મનથી આ સમજ્યો હોય. જ્યાં વિષ્ણુના ત્રણ પગલાંઓ પૂજાયા હતા, ત્યાં સમગ્ર જગત પ્રવેશ્યું." "હું પણ એ ત્રણ પગલાંઓમાં છું, જ્યાં આખું જગત પ્રવેશ્યું. હું પૃથ્વી અને આકાશને ઝડપી પાર કરી જાઉં છું, આ સ્વર્ગના પીઠથી." "કયાં માનવ પ્રવેશ્યો? શું માનવમાં સ્થિત છે? હે બ્રહ્મન, અમે તને પૂછીએ છીએ, તું શું કહેશે?" "પાંચમાં માનવ પ્રવેશ્યો; એ બધું માનવમાં સ્થિત છે. હું તને શોધું છું, તું માયાથી શ્રેષ્ઠ નથી." "પહેલાં ઈરાદું શું હતું? મહાન ગતિ શું હતી? પિલિપિલા શું હતું? પિશંગિલા શું હતું?" "આકાશ પહેલું ઈરાદું હતું; ઘોડો મહાન ગતિ હતો; બકરી પિલિપિલા હતી; રાત્રિ પિશંગિલા હતી." "પિશંગિલા કોણ છે? કુરુપિશંગિલા કોણ છે? શાખા પર કોણ ફાંદે છે? પથ પર કોણ સરકે છે?" "માદ બકરી પિશંગિલા છે, કૂતરો કુરુપિશંગિલા છે. શાખા પર સસલું ફાંદે છે, પથ પર સાપ સરકે છે." "એના વિસર્જન કેટલાં? કેટલાં અક્ષર? કેટલાં હોમ? કેટલાં રીતે પ્રજ્વલિત થાય છે? યજ્ઞસભામાં કેટલાં હોતાર યોગ્ય સમયે પૂજા કરે છે?" "છ વિસર્જન, સો અક્ષર, એંસી હોમ, ત્રણ પ્રજ્વલન. યજ્ઞસભામાં સાત હોતાર યોગ્ય સમયે પૂજા કરે છે." "જગતનું નાભિ કોણ જાણે છે? આકાશ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ કોણ જાણે છે? સૂર્યનું મહાન મૂળ કોણ જાણે છે? ચંદ્ર ક્યાંથી જન્મ્યો તે કોણ જાણે છે?" "હું જગતનું નાભિ જાણું છું. હું આકાશ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ જાણું છું. હું સૂર્યનું મહાન મૂળ જાણું છું અને ચંદ્ર ક્યાંથી જન્મ્યો તે પણ જાણું છું." "હું પૃથ્વીના અંતિમ સીમા વિશે પૂછું છું; જગતનું નાભિ ક્યાં છે તે પૂછું છું; મહાઘોડાનો બીજ ક્યાં છે તે પૂછું છું; વાણીનું સર્વોચ્ચ સ્થાન શું છે તે પૂછું છું." "આ યજ્ઞવેદિ પૃથ્વીનો અંતિમ સીમા છે; આ યજ્ઞ જગતનું નાભિ છે; આ સોમ મહાઘોડાનું બીજ છે; આ બ્રહ્મ વાણીનું સર્વોચ્ચ સ્થાન છે." "સ્વયંભૂ, મહાસાગરમાં પ્રથમ, કર્મનું બીજ સ્થાપ્યું, જ્યાંથી પ્રજાપતિ જન્મ્યા." "હોતાર સોમના મહિમાથી પ્રજાપતિને આવાહન કરે છે. પ્રજાપતિ પ્રસન્ન થાય, હોતાર અર્પણ કરે અને એ સોમ પીએ." "હે પ્રજાપતિ, તારા સિવાય બીજાએ આ સર્વ સ્વરૂપોને આવરી લીધા નથી. જે ઇચ્છા માટે અમે આ યજ્ઞ કરીએ છીએ, એ અમારે મળે. અમે ધનના સ્વામી બનીએ." પછી યજ્ઞમાં વિવિધ પ્રાણીઓ અને રંગોનું વિધાન થયું: ઘોડો ઉપરનું અંગ છે, ગાય અને હરણ પ્રજાપતિના સંતાન છે, કાળું-ગળવાળું અગ્નિનું છે, સરસ્વતીની ઘેટી રેતી નીચે છે, અશ્વિનીઓના તળિયાં છે, સૌમ્ય અને પૌષ્ણના હાથ છે, કાળું નાભિમાં છે, સૂર્યના બાજુઓ છે, સફેદ-કાળા ત્વષ્ટૃના છે, વાળવાળા વાયુના છે, સફેદ પૂંછડો ઇન્દ્રનો છે, સુંદર સ્વપસ્યનો છે, મહાન વૈષ્ણવ બામણ છે. લાલ, ધૂમ્ર, કર્કંધુ-લાલ તારા છે, હે સૌમ્ય; ભૂરો, લાલ-ભૂરો, સફેદ-ભૂરો વરુણના છે; સફેદ-ચિહ્નિત, અન્ય સફેદ-ચિહ્નિત, સર્વત્ર સફેદ-ચિહ્નિત સાવિત્રીના છે; સફેદ-બાહુવાળા, અન્ય સફેદ-બાહુવાળા, સર્વત્ર સફેદ-બાહુવાળા બૃહસ્પતિના છે; ચિતરાયેલા, નાના-ચિતરાયેલા, મોટા-ચિતરાયેલા મૈત્રાવરુણના છે. શુદ્ધ-મૂછવાળા, સર્વત્ર શુદ્ધ-મૂછવાળા, રત્નમૂછવાળા અશ્વિનીઓના છે; સફેદ, સફેદ-આંખવાળા, લાલ રુદ્રના છે; કાન યમના છે; લિપ્ત રૌદ્રના છે; આકાશરૂપ પરજાન્યના છે. ચિતરાયેલા, આડાં-ચિતરાયેલા, ઉપર-ચિતરાયેલા મારુતોના છે; લાલ, લાલ-પૂંછડાવાળા, ચિતરાયેલા સરસ્વતીના છે; પળી-કાનવાળા, સૂંડ-કાનવાળા, ઉપર-લોખંડ-કાનવાળા ત્વષ્ટૃના છે; કાળાં-ગળવાળા, સફેદ-આંખવાળા, ચિહ્નિત-જાંઘવાળા ઇન્દ્ર-અગ્નિના છે; કાળા-આંગળાવાળા, નાના-આંગળાવાળા, મોટા-આંગળાવાળા ઉષાના છે. શિલ્પી વૈશ્વદેવ્ય છે, લાલ રોહિણીના છે, ત્રણ વર્ષના વાણીના છે, અજ્ઞાત આદિતિના છે, સમાન-રૂપ ધાત્રના છે, વાછરડા દેવીઓના પત્નીઓના છે. આ રીતે યજ્ઞમાં સર્વ પ્રાણીઓ, રંગો અને દેવતાઓને તેમ-તેમના ભાગે અર્પણ કરીને ઋષિએ વિશ્વની રહસ્યમય રચનાની મહિમા અને યજ્ઞકર્મનું ગૌરવ ગાન કર્યું.