पूर्वीची काय इच्छा होती? मोठे सामर्थ्य कोणते होते? पिलिप्पिला म्हणजे काय? पिशंगिला म्हणजे काय? या प्रश्नांची उत्तरं ऋषींनी शोधली. स्वर्ग ही पूर्वीची इच्छा होती, तर घोडा हे मोठे सामर्थ्य होते. पिलिप्पिला म्हणजे मेंढा, आणि पिशंगिला म्हणजे रात्र. देव वायूने शिजवलेल्या अन्नाने, काळ्या गळ्याच्या मेंढ्यांनी, न्यग्रोधाच्या पात्रांनी आणि शाल्मली वृक्षाच्या वाढीने आपली रक्षा करावी, अशी प्रार्थना केली जाते. हा बैल रथाचा आहे, चार पायांनी आलेला आहे. काळ्या ब्रह्माने आमची रक्षा करावी. अग्नीला नमस्कार. रथ लगामाने बांधलेला आहे, घोडाही लगामाने बांधलेला आहे. पाण्यात, जलात उत्पन्न झालेल्यांमध्ये, सोमयज्ञ करणाऱ्यांमध्ये ब्रह्मा श्रेष्ठ आहे. तू स्वतःचे रूप घोड्यासारखे घडव, स्वतःच यज्ञ कर, स्वतःच स्वीकार. तुझे महत्त्व दुसऱ्यामुळे कधीच कमी होत नाही. तू खरोखरच मरत नाहीस, नष्ट होत नाहीस; तू देवांच्या या शुभ मार्गांनी जातो. जिथे पुण्य करणारे बसतात, जिथे तुझे आप्त गेले आहेत, तिथे देव सविता तुला ठेवो. अग्नी प्राणी होता; त्याच्याने यज्ञ केला आणि तो त्या जगात विजयी झाला. ज्या जगात अग्नी आहे, ते जग तुझे होईल; तू ते जिंकशील आणि त्या पाण्याचा आस्वाद घेशील. वायू प्राणी होता; त्याच्याने यज्ञ केला आणि तो त्या जगात विजयी झाला. ज्या जगात वायू आहे, ते जग तुझे होईल; तू ते जिंकशील आणि त्या पाण्याचा आस्वाद घेशील. सूर्य प्राणी होता; त्याच्याने यज्ञ केला आणि तो त्या जगात विजयी झाला. ज्या जगात सूर्य आहे, ते जग तुझे होईल; तू ते जिंकशील आणि त्या पाण्याचा आस्वाद घेशील. प्राणाला, अपानाला, व्यानाला स्वाहा. हे आई, अंबिका, अंबालिका, कुणीही मला दूर नेऊ नये. शुभ घोडा समृद्धी देणाऱ्या काम्प्लवा स्त्रीकडे जावो. आम्ही तुझी, गणांच्या अधिपतीची, प्रियतेच्या अधिपतीची, धनाच्या अधिपतीची प्रार्थना करतो. हे वसु, तू माझा हो. मी गर्भधारण करणारा जन्मलो, तूही तसाच जन्मलास. तुम्ही दोघेही, चार पायांनी, एकत्र पुढे जा; स्वर्गात विस्तार पावो. बैल, अश्व, बीजवाहक बीज ठेवो. गुप्त भाग आसनावरून खाली आणा; बैलाने तो त्याच जागी हलवावा. तो स्त्रियांसाठी जीवनदायी अन्न आहे. यकासकौ, शकुंतिकाहलग—असा तो फसवतो. तो प्राण्याच्या गर्भात ‘निगलगलीति’ असा आवाज करत आघात करतो. यको, असकौ, शकुंतक, आहलग—असा तो फसवतो. बोलावं असं वाटल्यासारखं, अध्वर्यु, तुझे तोंड आम्हाला फार बोलू नये. तुझी आई आणि वडील वाढणाऱ्या झाडाच्या टोकावर आहेत. ‘प्रतिलामीति’—तुझ्या वडिलांनी गर्भात मुठ घट्ट दाबली. तुझी आई आणि वडील झाडाच्या टोकावर खेळत आहेत. बोलावं असं वाटल्यासारखं, ब्रह्मन्, तुझे तोंड आम्हाला फार बोलू नये. तिला वर उचल, जणू डोंगरावर ओझं नेतो आहेस तसे. मग तिचा मधला भाग थंड वाऱ्याने शुद्ध झाल्यासारखा वाढू दे. त्यालाही वर उचल, जणू डोंगरावर ओझं नेतो आहेस तसे. मग त्याचा मधला भाग थंड वाऱ्याने शुद्ध झाल्यासारखा हलू दे. जेव्हा तिच्या गर्भाच्या पडद्यांची जाडी होते आणि ते स्थिर होतात, तेव्हा तिच्या बीजांडांची हालचाल गायीच्या घोट्यांसारखी होते. देवतांनी जेव्हा अलंकारिक, रुंद नितंब असणारी स्त्री प्रकट केली, तेव्हा तिच्या मांडीने तिला दिशा दिली, जणू सत्याच्या नेत्रगह्वरांसारखी. जेव्हा हरण बार्ली खातो, तेव्हा तो स्वतःला गायींसारखा तृप्त मानत नाही. जेव्हा शूद्र आर्य स्त्रीचा प्रियकर असतो, तेव्हा त्याला समृद्धीचा हेतू नसतो. जेव्हा हरण बार्ली खातो, तेव्हा तो स्वतःला फार तृप्त मानत नाही. जेव्हा शूद्र आर्य स्त्रीचा प्रियकर असतो, तेव्हा त्याला ते पोषण वाटत नाही. मी दधिक्रावन्, हा विजयी, वेगवान घोडा तयार केला आहे. त्याचे तोंड आमच्यासाठी सुगंधी होवो; तो आम्हाला दीर्घायुष्याच्या पार नेवो. गायत्री, त्रिष्टुप, जगती, अनुष्टुप, पंक्ति, बृहती, उष्णिक, ककुभ आणि सूची ऋचांसह तुला शांती लाभो. दोन पायांचे, चार पायांचे, तीन पायांचे, सहा पायांचे, असमान आणि समान छंद, सूची ऋचांसह तुला शांत करोत. महान, तेजस्वी, सर्व दिशा, बलाढ्य, मेघासारखे, वीजेसारखे शब्द सूची ऋचांसह तुला शांत करोत. हे मनुष्या, तुझ्या पत्नी तुझ्या केसांची विभागणी बुद्धीने करो; देवांच्या पत्नी, दिशा, सूची ऋचांसह तुला शांत करोत. चांदी, हरिण, शिसे, जुवे—हे सर्व कर्माने जोडले आहेत; घोड्याच्या कातडीवर सीमारेषा, पट्टे बांधावेत. कदाचित ज्या लोकांकडे बार्ली आहे, किंवा बार्लीच, जशी ती थोड्या थोड्या प्रमाणात दळली जाते; येथे, त्यांच्यासाठी अन्न तयार करा, जे कुशावर उपासना करतात आणि नमस्कार करतात. तुला कोण कापतो, कोण आदेश देतो, कोण तुझे अवयव बांधतो? तुझा बंधनकर्ता, ऋषी कोण आहे? ऋतू, ऋतूंचे संधिस्थान, बंधनकर्ते आदेश देतात; वर्षाच्या ऊर्जेने, बंधनांनी, तुला बांधावं. अर्धमास, अंग, तुला बांधतात; महिने कापतात, बांधतात; दिवस-रात्र, मरुतगण, तुला पिसतात, फोडतात. दैवी ऋत्विक तुला कापो आणि आदेश देवो; तुझे अवयव, संधिस्थानी, सीमारेषा घालोत, बांधोत. स्वर्ग, पृथ्वी, आकाश, वारा तुझ्या उघड्या भागात भरू देत; सूर्य आणि तारे तुझ्या जगाला शुभत्व देवोत. तुझे वरचे, खालचे अवयव, हाडे, मज्जा, शरीर—सर्वांना शांती लाभो. कोण एकटा चालतो? कोण पुन्हा जन्मतो? हिवाळ्याचे औषध काय? महान आच्छादन काय? सूर्य एकटा चालतो; चंद्र पुन्हा जन्मतो; अग्नी हिवाळ्याचे औषध आहे; पृथ्वी हे महान आच्छादन आहे. सूर्यप्रकाशास समान काय? महासागरास तुल्य सरोवर कोणते? पृथ्वीपेक्षा मोठे काय? ज्याचे माप माहीत नाही ते कोणते? ब्रह्म सूर्यप्रकाशास समान आहे; आकाश महासागरास तुल्य सरोवर आहे; इंद्र पृथ्वीपेक्षा मोठा आहे; गायीचे माप माहीत नाही. देवतांचा मित्र, मी तुला समजून घेण्याची विनंती करतो—तू जर हे मनाने समजले असेल तर; ज्या तीन पावलांमध्ये विष्णूची पूजा झाली, त्यातच सर्व जग प्रवेशले. खरंच, मी त्या तीन पावलांमध्ये आहे, जिथे सर्व जग प्रवेशले; मी वेगाने पृथ्वी आणि आकाश व्यापतो, एक भाग या स्वर्गाच्या मागे.