एकदा एक जिज्ञासू यजमान आपल्या ऋषीकडे गेला आणि नम्रतेने विचारू लागला, “हे ऋषिवर, मला पृथ्वीच्या टोकाबद्दल सांगा. मला सांगा, जगाच्या नाभीचे स्थान कुठे आहे? हे सामर्थ्यशाली अश्वाचे बीज कोणते? आणि वाणीचे सर्वोच्च स्थान कोणते आहे?” ऋषी प्रेमाने उत्तर देतात, “वत्सा, हे यज्ञवेदिकाच पृथ्वीचे टोक आहे. हाच यज्ञ म्हणजे जगाच्या नाभीचे स्थान आहे. हा सोमरस म्हणजे सामर्थ्यशाली अश्वाचे बीज आहे. आणि हे ब्रह्म म्हणजे वाणीचे सर्वोच्च स्थान आहे.” पुढे ऋषी सांगतात, “सर्वप्रथम, स्वयंभू, समुद्राच्या अथांग गर्भातून, या विधीचे बीज रोवले. त्यातून प्रजापतीचा जन्म झाला. यज्ञकुंडाजवळ, पुरोहित सोमाच्या महिम्याने प्रजापतीचे आवाहन करतो. प्रजापती प्रसन्न व्हावा, अशी प्रार्थना करतो आणि सोमरस अर्पण करतो. ‘हे प्रजापती, या सर्व रूपांना तूं व्यापले आहेस. ज्या इच्छेसाठी आम्ही यज्ञ करतो, ती इच्छा आमची होऊ दे. आम्ही धनसंपत्तीचे स्वामी होऊ दे,’ अशी प्रार्थना करतो.” यानंतर ऋषी विविध प्राण्यांचे, पक्ष्यांचे आणि यज्ञातील त्यांचे दैवी विभाजन सांगू लागतात. “अश्व हा वरील भाग आहे, गायी व हरिणे प्रजापतीपुत्रांच्या आहेत. काळ्या गळ्याचा प्राणी अग्नीचा आहे, जो पुढे ठेवला जातो. सरस्वतीच्या मेंढ्या वाळूत, अश्विनीकुमारांचे पोटरी, सौम्य व पौष्ण्यांचे हात, काळा प्राणी नाभीला, सूर्याचे कडे, तवष्टृचे पांढरे-काळे बाजू, वायूचे केसाळ पाय, इंद्राचा पांढरा शेपूट, स्वपस्याचा सुंदर प्राणी, आणि मोठा वैष्णव बटू आहे. लाल, धुरकट, कर्कंधू रंगाचे प्राणी सौम्याचे; तपकिरी, लालसर व पांढरे-ब्राह्मण वरुणाचे; पांढऱ्या खुणांचे सावित्राचे; पांढरे हात असलेले बृहस्पतीचे; चित्ती, लहान-मोठ्या चित्त्यांचे मैत्रावरुणाचे आहेत. शुद्ध केसाळ, रत्न केसाळ अश्विनांचे; पांढरे, पांढऱ्या डोळ्यांचे, लाल रंगाचे रुद्राचे; कान यमाचे; लेप लावलेले रौद्राचे; आकाशरूप प्राणी पर्जन्याचे आहेत. चित्ती, आडवे चित्ती, वर चित्ती हे मरुतांचे; लालसर, लाल शेपूट, चित्ती सरस्वतीचे; प्लीहा-कान, सोंड-कान, वर लोखंडी कान तवष्टृचे; काळ्या गळ्याचे, पांढऱ्या डोळ्यांचे, खुणेच्या पोटऱ्या असलेले इंद्र-अग्नीचे; काळ्या बोटांचे, लहान-मोठ्या बोटांचे उषेचे. कारागीर वैश्वदेव्यांचे; लाल रंगाचे रोहिणीचे; तीन वर्षांचे वाणीचे; अज्ञात अदितीचे; समरूपी धात्राचे; वासरें देवपत्नींची. काळ्या गळ्याचे अग्नीचे; पांढरे चित्ती वसूंना; लाल रुद्राचे; पांढरे, तेजस्वी आदित्यांचे; आकाशरूप पर्जन्याचे. उंच, वृषभ, बटू इंद्र-विष्णूचे; उंच, पांढरे हात, पांढरी पाठ इंद्र-बृहस्पतीचे; वराहरूपी वेगवान; चित्ती अग्नी-मरुतांचे; काळे पौष्ण्याचे. इंद्र-अग्नीचे जोड, द्विरूपी; अग्नी-सोमाचे बटू; अनड्वाह, अग्नी-विष्णूचे नम्र; मैत्रावरुणी, मैत्री इतर. काळ्या गळ्याचे अग्नीचे, पिवळे सोमाचे, पांढरे वायूचे, निरुपचिन्ह अदितीचे, समरूपी धात्राचे, वासरे देवपत्नींची. काळे पृथ्वीचे; धुरकट अंतरिक्षाचे; मोठे आकाशाचे; चित्ती वीजेचे; राखेरी ताऱ्यांचे. तो ऋतूनुसार: धुरकट वसंतासाठी, पांढरे उन्हाळ्यासाठी, काळे पावसासाठी, लाल चित्ती शरदासाठी, पिवळे हिवाळ्यासाठी, लालसर थंड ऋतूसाठी प्राप्त करतो. तीन वर्षांचे गायत्रीसाठी, पाच वर्षांचे त्रिष्टुभसाठी, दोन वर्षांचे जठरांसाठी, तीन वासरांची अनुष्टुभसाठी, चार वर्षांचे उष्णिहसाठी. सहा वर्षांचे विराजसाठी, बैल बृहतीसाठी, वृषभ ककुभसाठी, अनड्वाह पंक्तीसाठी, गायी अतिच्छंदसाठी. काळ्या गळ्याचे अग्नीचे, पिवळे सोमाचे, उपध्वस्ता सावित्राचे, वासरे सरस्वतीचे, काळे पूषणाचे, चित्ती मरुतांचे, अनेक रूपांचे विश्वदेवांचे, नम्र द्यावा-पृथ्वीचे. ही गतीशील प्राणी: इंद्र-अग्नीचे जोड, काळे, वरुणाचे जोड, चित्ती, मरुत, आणि सर्वात श्रेष्ठ रूप. अग्नीच्या अनेक मुखांसाठी मरुतांपासून प्रथमज; उष्णता आणणाऱ्या मरुतांसाठी सवाती; गृहस्थ मरुतांसाठी बष्किहा; खेळणाऱ्या मरुतांसाठी मिश्र; स्वतःचे असलेल्यांसाठी पाठलाग करणारे. पुन्हा, हे गतीशील: इंद्र-अग्नीचे जोड, शिंगवाले, महेंद्र, विश्वकर्म्याचे अनेक रूप. धुरकट, पिवळे पितरांसाठी ज्यांच्याकडे सोम आहे; पिवळे, पिवळे पितरांसाठी जे बर्हिसावर बसतात; काळे, पिवळे ज्या पितरांना अग्नीने भक्षण केले; काळे, चित्ती त्र्यंबकांसाठी. गतीशील: शुनासीराचे, वायूचे पांढरे, सूर्याचे पांढरे. वसंतासाठी तित्तिर, उन्हाळ्यासाठी टिटवी, पावसासाठी तिळवा, शरदासाठी बटेर, हिवाळ्यासाठी कावळा, थंड ऋतूसाठी शेकाट. समुद्रासाठी शिशुमार; पर्जन्यासाठी बेडूक; पाण्यांसाठी मासे; मित्रासाठी कुलीपय पक्षी; वरुणासाठी मगर. सोमासाठी हंस; वायूसाठी बगळा; इंद्र-अग्नींसाठी कुरळा; मित्रासाठी कोंबडी; वरुणासाठी रुडी शेलडक. अग्नीला कठफडवे; जंगल झाडांना घुबड; अग्नी-सोमासाठी श्यामा; अश्विनीसाठी मोर; मित्र-वरुणासाठी कबूतर. सोमासाठी टिटवी; तवष्टृसाठी कौलीक पक्षी; गोशाळांसाठी देवपत्नींचे पक्षी; अग्नी, गृहस्वामीसाठी पारुष्ण पक्षी. दिवसासाठी कपोत, रात्रीसाठी सिचापू, दिवस-रात्रीच्या संधिकाळासाठी जातू, महिन्यांसाठी दात्युह, वर्षासाठी गरुड. पृथ्वीवरून उंदीर; मध्यप्रदेशासाठी पाच नेवले; आकाशासाठी शाप; दिशांसाठी नेवले व सिवेट; उपदिशांसाठी पट्टेरी नेवले. वसूंना कृष्णमृग; रुद्रांना चित्तळ; आदित्यांना न्यंकु; सर्व देवांना चित्तळ; साध्यांना कुलुंग. ईशानासाठी परस्वता; मित्रासाठी गायी; वरुणासाठी म्हशी; बृहस्पतीसाठी रानबैल; तवष्टृसाठी उंट. प्रजापतीसाठी मनुष्य; हस्तीसाठी हत्ती; वाणीला प्लुषि पक्षी; चक्षूसाठी माशी; श्रवणासाठी मधमाशी. प्रजापती-वायूसाठी गायी व वन्य; वरुणासाठी वन मेंढा; यमासाठी कृष्णमृग; मनुष्यराजासाठी माकड; वाघासाठी लाल गायी; वृषभासाठी रानगायी; वेगवान शिकऱ्यासाठी बटेर; नीलकंठासाठी कृमि; समुद्रासाठी शिशुमार; हिमालयासाठी हत्ती. मोर प्रजापतीचे; घुबड हलिक्ष्णाचे; वृषदंश धात्राचे; बगळा दिशांचे; कोकिळा अग्नीचे; कलविंका लोहिताहीचे; पुष्करसाद तवष्टृचे; क्रौंच वाणीचे. सोमासाठी कुलुंग; जंगलासाठी रानबकरी; नकुलासाठी नेवला; शाकासाठी पौष्ण पक्षी; कोल्ह्यासाठी मोर; इंद्रासाठी रानगायी; पिद्वासाठी न्यंकु; कक्कटासाठी कवडा; अनुमतीसाठी प्रतिश्रुत्का; चक्रवाकासाठी रुडी शेलडक. बलाका बगळा सूर्याचा; शार्ग पक्षी सृजयाचा; शयांडक मैत्राचा; शारी सरस्वतीची; पुरुषवाक कुत्र्याचा; शार्दूल पृथ्वीचा; लांडगा पृदाकूचा; पोपट मन्यूचा; शुक सरस्वतीची; पुरुषवाक मानवाचा. सुपर्ण पर्जन्याचा; आतिर्वाहस दारविदाचा; गिधाड वायूचे; कलविंका अग्नीचे; पुष्करसाद तवष्टृचे; क्रौंच वाणीचे; प्लव मध्यप्रदेशाचे; मद्गु व मासे नद्यांचे; कासव द्यावा-पृथ्वीचे. पुरुषमृग चंद्राचा; गोधड कालकाचा; दार्वाघाट वनपालांचे; कर्कवाक सावित्राचे; हंस वाताचा; नाक्र मगर मकराचा; कुलीपय अकूपाराचा; शल्पा ह्रीचे. अशा प्रकारे, ऋषीने यज्ञातील प्रत्येक प्राणी, पक्षी, रंग, रूप, ऋतु, दिशा, देवता आणि त्यांचे संबंध यजमानाला सांगितले. प्रत्येक अर्पण, प्रत्येक जीव, प्रत्येक रूप, हे सर्व विश्वाच्या यज्ञात आपापले स्थान घेते, आणि या दिव्य यज्ञातूनच सृष्टीचे अद्भुत तत्त्व प्रकट होते.