ଏକ ଦିନ ପୂର୍ବକାଳରେ, ଏକ ପୂଜାର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ରହସ୍ୟ ଉନ୍ମୋଚନ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଗୁପ୍ତ ଅଂଶକୁ ତଳକୁ ନମାଇ, ବୃଷ ତାହାକୁ ପୁନଃ ସେଇ ଅଂଶରେ ନେଇଯିଏ ବୋଲି କହିଲେ, କାରଣ ସେଇ ବୃଷ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ । ଏଠି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ କୌଶଳରେ ଏକ କଥା କହିଥିଲେ—"ୟକାସକଉ, ଶକୁନ୍ତିକାହଲଗ୍"—ଏହିପରି ଶବ୍ଦରେ ସେ ଚତୁରାଇ କରିଥିଲେ । ସେ ପଶୁର ଗର୍ଭରେ ଘାତ କରି, "ନିଗଲଗଳୀତି" ଶବ୍ଦ କରିଥିଲେ, ସେ ଧାରକ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ପୁନି ଏହି ଧାରାବାହିକତାରେ, ସେ "ୟକୋ, ଅସକଉ, ଶକୁନ୍ତକ, ଆହଲଗ୍" ବୋଲି ଚତୁରାଇ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ମନେ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଆମେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ତେଣୁ ହେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ତୁମେ ଆମ ସହିତ ଅଧିକ କଥା ନ କର । ଏଠି ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ତୁମ ମାତା ଓ ପିତା ବୃକ୍ଷର ଶିରାରେ ଅଛନ୍ତି । "ପ୍ରତିଲାମୀତି"—ତୁମ ପିତା ତାଙ୍କର ମୁଠି ଗର୍ଭରେ ଦବାଇଥିଲେ । ସେମାନେ ଖେଳୁଥିଲେ, ବୃକ୍ଷର ଶିରାରେ ଦୁଇଁଜଣ ରମଣ କରୁଥିଲେ । ପୁନି, ଯେପରି ଆମେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ତେଣୁ ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମ ସହିତ ଅଧିକ କଥା ନ କର । ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ସେମାନେ ମହିଳାଙ୍କୁ ଉପରକୁ ଉଠେଇଲେ, ଯେପରି ଗିରିକୁ ଭାର ଉଠାଯାଏ । ପରେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ଯେପରି ଶୀତଳ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ । ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଗିରିକୁ ଭାର ଉଠାଇ ଉପରକୁ ନେଇଯିବା ପରେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ଚଳିତ ହେଲା, ଯେପରି ପବିତ୍ର ବାୟୁରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା । ଯେତେବେଳେ ମହିଳାଙ୍କ ଆମ୍ନିଓଟିକ୍ ଝିଲ୍ଲୀ ଗାଢ଼ ହେଲା ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ତାଙ୍କ ନାଡ଼ି ଗାଈର ଗୋଡ଼ଫୁଲା ପରି ଚଳିତ ହେଲା । ଦେବତାମାନେ ଶୋଭାମୟ, ପ୍ରସ୍ଥଳିନୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଜଂଘା ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ, ସତ୍ୟର ନେତ୍ରକୁହଳି ପରି ଚଳିତ । ଏଠି ଏକ ଉପମା ଆସିଲା—ଯେତେବେଳେ ମୃଗ ଯବ ଖାଏ, ସେ ଗାଈ ପରି ପୁଷ୍ଟି ଲାଗେ ନାହିଁ । ଏଭଳି, ଯେତେବେଳେ ଶୂଦ୍ର ଏକ ଆର୍ୟା ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରେମୀ ହୁଏ, ସେ ଧନ୍ୟତା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ ନାହିଁ । ପୁନି, ମୃଗ ଯବ ଖାଏ, ଅଧିକ ପୁଷ୍ଟି ମନେ କରେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଆର୍ୟା ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରେମୀ ହେଲେ, ସେ ତାହାକୁ ପୁଷ୍ଟି ମନେ କରେ ନାହିଁ । ମୁଁ ଦଧିକ୍ରାବନ୍—ବିଜୟୀ ଓ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା—ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଆମ ପାଇଁ ସୁଗନ୍ଧିତ ହେଉ; ସେ ଆମକୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇ ଅପାର ପାର କରିଯାଉ । ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ, ଉଷ୍ଣିହ୍, କକୁଭ୍, ଏବଂ ସୂଚୀ ଛନ୍ଦସମୂହ ତୁମକୁ ଶାନ୍ତ କରୁନ୍ । ଦୁଇପଦୀ, ଚତୁଷ୍ପଦୀ, ତ୍ରିପଦୀ, ଷଟ୍ପଦୀ, ଅନିୟମିତ ଓ ନିୟମିତ ଛନ୍ଦ, ସୂଚୀ ଛନ୍ଦ ସହିତ ତୁମକୁ ଶାନ୍ତ କରୁନ୍ । ବଡ଼, ଶୋଭାମୟ, ସମସ୍ତ ଦିଗ୍, ବଳବାନ୍, ମେଘପରି, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ୱର, ସୂଚୀ ଛନ୍ଦ ସହିତ ତୁମକୁ ଶାନ୍ତ କରୁନ୍ । ହେ ପୁରୁଷ, ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମର କେଶ ବିଭାଜିତ କରନ୍ତୁ । ଦେବୀମାନେ, ଦିଗ୍, ସୂଚୀ ଛନ୍ଦ ସହିତ ତୁମକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ । ରୂପା, କୃଷ୍ଣମୃଗ, ସୀସା, ଯୋକ୍, କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ରିତ; ଘୋଡ଼ାର ଚର୍ମରେ ସୀମା, ପଟି, ବାନ୍ଧି ଦିଅ, ବାନ୍ଧି ଦିଅ । ଯେଉଁମାନେ ଯବ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯବ ନିଜେ ଅନୁକ୍ରମରେ ପିସାଯାଏ; ଏଠି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କର, ଯେଉଁମାନେ କୁଶ ଉପରେ ନମସ୍କାର କରି ପୂଜା କରନ୍ତି । କିଏ ତୁମକୁ କାଟେ? କିଏ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ? କିଏ ତୁମ ଅଂଗ ବାନ୍ଧିଥିଲେ? କିଏ ଏହି ବନ୍ଧନକାରୀ ଋଷି? ଋତୁ, ଋତୁସନ୍ଧି, ବନ୍ଧନକାରୀମାନେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ବର୍ଷର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ବାନ୍ଧନ୍ତୁ । ପକ୍ଷ, ଅଂଗ, ତୁମକୁ ବାନ୍ଧନ୍ତୁ; ମାସ, କାଟନ୍ତୁ ଏବଂ ବାନ୍ଧନ୍ତୁ; ଦିନ ଓ ରାତି, ମାରୁତମାନେ, ଚିରି ଭାଙ୍ଗନ୍ତୁ । ଦେବ ପୁରୋହିତମାନେ କାଟନ୍ତୁ ଓ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ତୁମ ଅଂଗ, ସନ୍ଧିରେ, ସୀମା ତିଆରି କରନ୍ତୁ, ବାନ୍ଧନ୍ତୁ । ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟମ ଓ ବାୟୁ ତୁମ ଖୋଲା ସ୍ଥାନକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାରାମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁମ ଜଗତକୁ ମଙ୍ଗଳମୟ କରନ୍ତୁ । ତୁମ ଉପର ଅଂଗରେ ଶାନ୍ତି, ତଳ ଅଂଗରେ ଶାନ୍ତି; ହାଡ଼ ଓ ମଜ୍ଜାରେ ଶାନ୍ତି, ଶରୀରରେ ଶାନ୍ତି । କିଏ ଏକା ଚାଲିଥାଏ? କିଏ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ? ଶୀତକାଳର ଉପାୟ କଣ? ବଡ଼ ଆବରଣ କଣ? ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକା ଚାଲିଥାଏ; ଚନ୍ଦ୍ର ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଅଗ୍ନି ଶୀତକାଳର ଉପାୟ; ପୃଥିବୀ ବଡ଼ ଆବରଣ । ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ସମାନ କଣ? ସାଗର ସମାନ ହ୍ରଦ କଣ? ପୃଥିବୀଠାରୁ ବଡ଼ କିଏ? କାହାର ମାପ ଅଜଣା? ବ୍ରହ୍ମଣ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ସମାନ; ଆକାଶ ସାଗର ସମାନ ହ୍ରଦ; ଇନ୍ଦ୍ର ପୃଥିବୀଠାରୁ ବଡ଼; ଗାଈର ମାପ ଅଜଣା । ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ହେ ଦେବମିତ୍ର, ତୁମେ ମନେ ଧାରଣ କରିଛ କି? ସେଇ ତିନି ପଦ ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲା, ସେଉଁଠି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା । ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ମୁଁ ସେଇ ତିନି ପଦରେ ଅଛିଁ, ଯେଉଁଠି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା; ମୁଁ ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଓ ଦିଗନ୍ତରେ ଶୀଘ୍ର ଗତି କରେ, ସ୍ୱର୍ଗର ପଛ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା । କେଉଁଠି ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ କଲେ? କେଉଁଠି ସେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ? ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହି ବିଷୟରେ ଆମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛୁ; ଏଠି ତୁମେ କ’ଣ କହିବେ? ପାଞ୍ଚ ଅଂଶରେ ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେମାନେ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ; ମୁଁ ଏଠି ତୁମକୁ ଖୋଜୁଛି, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଚିନ୍ତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହଁ । ପୂର୍ବ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ଥିଲା? ବଡ଼ ଗତି କ’ଣ? ପିଲିପିଲା କ’ଣ? ପିଶଂଗିଲା କ’ଣ? ସ୍ୱର୍ଗ ପୂର୍ବ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ; ଘୋଡ଼ା ବଡ଼ ଗତି; ଛାଗଳି ପିଲିପିଲା; ରାତି ପିଶଂଗିଲା । ପିଶଂଗିଲା କିଏ? କୁରୁପିଶଂଗିଲା କିଏ? କିଏ ଡାଳି ଉପରେ ଲାଫ୍ ମାରେ? କିଏ ପଥରେ ଲୁଚୁଛି? ଛାଗଳି ହେଉଛି ପିଶଂଗିଲା; କୁକୁର କୁରୁପିଶଂଗିଲା; ଶଶକ ଡାଳି ଉପରେ ଲାଫ୍ ମାରେ; ସର୍ପ ପଥରେ ଲୁଚୁଛି । ତାହାର କେତେ ମଳ? କେତେ ଅକ୍ଷର? କେତେ ହୋମ? କେତେ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱାଳିତ? ଯଜ୍ଞସଭାରେ କେତେ ପୁରୋହିତ ସମୟରେ ପୂଜା କରନ୍ତି?