ଏକ ଦିନ, ଜିଜ୍ଞାସାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ କେହି ପଚାରିଲେ—ଏହି ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ଦୂର ଶେଷ ସୀମା କେଉଁଠି? ସଂସାରର ନାଭି କେଉଁଠି? ସମରାଟ୍ ଅଶ୍ୱର ବୀଜ କ’ଣ? ଏବଂ ଉଚ୍ଚତମ ବାଣୀର ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—ଯେଉଁ ବେଦିକୁ ଦେଖୁଛ, ସେହି ବେଦି ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ଦୂର ଶେଷ ସୀମା। ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଂସାରର ନାଭି। ଏଠି ଯେ ସୋମ ରହିଛି, ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଶ୍ୱର ବୀଜ। ଏଠି ଯେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ସେ ଉଚ୍ଚତମ ବାଣୀର ସ୍ଥାନ। ଏହି ବିଶ୍ବର ଆଦିରେ, ନିଜେ ଉପଜିଥିବା, ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ ଥିବା ପ୍ରଭୁ, ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ଯଜ୍ଞର ବୀଜ ରଖିଥିଲେ। ସେଠାରୁ ପ୍ରଜାପତିର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା। ପୁରୋହିତ ସୋମର ମହିମାରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ, ପୁରୋହିତ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୋମ ପାନ କରାନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରଜାପତି, ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ଆବରଣ କରିନାହାନ୍ତି। ଯେ ଆଶା ନେଇ ଆମେ ଅର୍ପଣ କରୁଛୁ, ସେହି ଆଶା ଆମର ହେଉ। ଆମେ ଧନ-ଧାନ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଉ। ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ଅନେକ ଅଂଶ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଅଶ୍ୱ ଉପର ଭାଗ, ଗାଈ ଓ ହରିଣ ପ୍ରଜାପତିର ସନ୍ତାନଙ୍କର। କଳା ଗଳା ଥିବା ପଶୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କର, ସାରସ୍ୱତୀଙ୍କ ମେଷ ତଳେ, ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କ ତଳ ଜଂଘା, ସୌମ୍ୟ ଓ ପୌଷ୍ଣ ପଶୁ ହାତ, କଳା ପଶୁ ନାଭିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପଶୁ ପାଶିରେ, ଧଳା କଳା ପଶୁ ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ, କେଶିଳା ଜଂଘା ବାୟୁଙ୍କ, ଧଳା ପୁଛ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ, ସୁନ୍ଦର ପଶୁ ସ୍ୱପସ୍ୟଙ୍କ, ମହା ବୈଷ୍ଣବ ପଶୁ ଅଣ୍ଡାକାର ରୂପରେ। ଲାଲ୍, ଧୂସର ଲାଲ୍, କର୍କନ୍ଧୁ ଲାଲ୍ ପଶୁ ଶାନ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ, କପିଳା ଓ ଧଳା କପିଳା ପଶୁ ବରୁଣଙ୍କ, ଧଳା ଚିହ୍ନିତ ପଶୁ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ, ଧଳା ହାତିଅଛିଥିବା ପଶୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ, ଚିଟିକା ପଶୁ ମୈତ୍ରାବରୁଣଙ୍କ। ଶୁଦ୍ଧ କେଶିଳା, ମଣିକେଶୀ ପଶୁ ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କ, ଧଳା ଓ ଲାଲ୍ ପଶୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ, କାନ୍ ଯମଙ୍କ, ଲିପ୍ତ ପଶୁ ରୌଦ୍ରଙ୍କ, ଆକାଶ ରୂପୀ ପଶୁ ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କ। ଚିଟିକା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନିତ ପଶୁ ମାରୁତଙ୍କ, ଲାଲ୍ ଓ ଚିଟିକା ପଶୁ ସାରସ୍ୱତୀଙ୍କ, ଭିନ୍ନ ଆକାରର କାନ୍ ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ, କଳା ଗଳା ଧଳା ଆଖି ଓ ଚିହ୍ନିତ ଜଂଘା ପଶୁ ଇନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନିଙ୍କ, କଳା ଆଙ୍ଗୁଠି ବଡ଼-ଛୋଟ ପଶୁ ଉଷାଙ୍କ। କୁଶଳ କାରିଗର ପଶୁ ବୈଶ୍ୱଦେବ, ଲାଲ୍ ପଶୁ ରୋହିଣୀଙ୍କ, ତିନି ବର୍ଷର ପଶୁ ବାଣୀ, ଅଜଣା ପଶୁ ଅଦିତି, ଏକାକାର ପଶୁ ଧାତୃ, ଛାଗ ଦେବୀମାନେ। କଳା ଗଳା ଅଗ୍ନିଙ୍କ, ଧଳା ଚିଟିକା ଵସୁଙ୍କ, ଲାଲ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କ, ଧଳା ଦ୍ରଷ୍ଟା ପଶୁ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ, ଆକାଶ ରୂପୀ ପଶୁ ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କ। ଉଚ୍ଚ, ବୃଷଭ ଓ ବାମନ ପଶୁ ଇନ୍ଦ୍ର-ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ, ଉଚ୍ଚ ଧଳା ହାତି ଓ ଧଳା ପିଠି ପଶୁ ଇନ୍ଦ୍ର-ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ, ଶୂକର ଆକାର ପଶୁ ତୀବ୍ର, ମୁଞ୍ଜା ପଶୁ ଅଗ୍ନି-ମାରୁତଙ୍କ, କଳା ପଶୁ ପୌଷ୍ଣଙ୍କ। ଏହିଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପୀ ପଶୁ ଇନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନି, ବାମନ ପଶୁ ଅଗ୍ନି-ସୋମ, ଅନଡ୍ଵାହା, ଅଗ୍ନି-ବିଷ୍ଣୁ, ଶାନ୍ତ ପଶୁ ମୈତ୍ରାବରୁଣୀ ଓ ମୈତ୍ରୀ। କଳା ଗଳା ଅଗ୍ନି, କପିଳା ସୋମ, ଧଳା ବାୟୁ, ଅଚିହ୍ନିତ ଅଦିତି, ଏକାକାର ଧାତୃ, ଛାଗ ଦେବୀମାନେ। କଳା ପଶୁ ଭୂମି, ଧୂସର ମଧ୍ୟାକାଶ, ବଡ଼ ପଶୁ ଆକାଶ, ଚିଟିକା ପଶୁ ବିଦ୍ୟୁତ, ଭସ୍ମାକାର ପଶୁ ତାରା। ଧୂସର ପଶୁ ବସନ୍ତ, ଧଳା ଗ୍ରୀଷ୍ମ, କଳା ବର୍ଷା, ଲାଲ୍ ଚିଟିକା ଶରତ, କପିଳା ଶୀତ, ଧୂସର ଶୀତଳ ଋତୁ। ତିନି ବର୍ଷର ପଶୁ ଗାୟତ୍ରୀ, ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର ପଶୁ ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଦୁଇ ବର୍ଷର ଚାଷ ପଶୁ ଜଗତୀ, ତିନି ଛାଗ ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ଚାରି ବର୍ଷର ଚାଷ ପଶୁ ଉଷ୍ଣିହ୍। ଛଅ ବର୍ଷର ଚାଷ ପଶୁ ବିରାଜ୍, ବଳଦ୍ ବୃହତୀ, ବୃଷଭ କକୁଭ୍, ଅନଡ୍ଵାହା ପଙ୍କ୍ତି, ଗାଈ ଅତିଛନ୍ଦସ୍। କଳା ଗଳା ଅଗ୍ନି, କପିଳା ସୋମ, ଉପଧ୍ୱସ୍ତା ସାବିତ୍ରୀ, ଛାଗ ସାରସ୍ୱତୀ, କଳା ପୂଷଣ, ଚିଟିକା ମାରୁତ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପୀ ବିଶ୍ୱଦେବ, ଶାନ୍ତ ପଶୁ ଦ୍ୟାଉ-ପୃଥିବୀ। ଚଳନ୍ତି ପଶୁ ଭାବରେ ଘୋଷିତ: ଇନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱୟ, କଳା ପଶୁ, ବରୁଣ ଦ୍ୱୟ, ଚିଟିକା ପଶୁ, ମାରୁତ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ। ଅନେକ ମୁହଁ ଥିବା ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ ମାରୁତଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ତାପ ଦେଇଥିବା ମାରୁତଙ୍କୁ ସବାତି, ଗୃହସ୍ଥ ମାରୁତଙ୍କୁ ବସ୍କିହା, ଖେଳୁଥିବା ମାରୁତଙ୍କୁ ମିଶ୍ରିତ, ସ୍ୱଧୀନ ମାରୁତଙ୍କୁ ଅନୁଗାମୀ। ପୁନି ଚଳନ୍ତି ପଶୁ ଭାବରେ ଘୋଷିତ: ଇନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱୟ, ସିଂଘାଳ, ମହେନ୍ଦ୍ର, ବିଭିନ୍ନ ରୂପୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା। ଧୂସର କପିଳା ପଶୁ ସୋମ ଥିବା ପିତୃ, କପିଳା ପିତୃ ବର୍ହିସ୍ଥ, କଳା କପିଳା ଅଗ୍ନିଦଗ୍ଧ ପିତୃ, କଳା ଚିଟିକା ପଶୁ ତ୍ରିଅମ୍ବକ। ଏଠି ଚଳନ୍ତି ପଶୁ: ଶୁନାସୀର, ବାୟୁର ଧଳା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଧଳା। ବସନ୍ତ ପାଇଁ ଟିଟିରା, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପାଇଁ ଭାଟିରା, ବର୍ଷା ପାଇଁ ଟିଟିରା, ଶରତ ପାଇଁ ବଟେର, ଶୀତ ପାଇଁ କାଉ, ଶୀତଳ ଋତୁ ପାଇଁ ଧୂସର କାଉ। ସମୁଦ୍ର ପାଇଁ ଶୁଶୁକ, ପର୍ଜନ୍ୟ ପାଇଁ ବେଙ୍ଗ, ଜଳ ପାଇଁ ମାଛ, ମିତ୍ର ପାଇଁ କୁଳିପୟା, ବରୁଣ ପାଇଁ ମଗର। ସୋମ ପାଇଁ ହଂସ, ବାୟୁ ପାଇଁ କଦମ୍ବ, ଇନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଚଢ଼ିଆ, ମିତ୍ର ପାଇଁ ଜଳପାଙ୍କ, ବରୁଣ ପାଇଁ ଚିତ୍ରଳାଲ୍। ଅଗ୍ନି ପାଇଁ କାଠକୁଟିଆ, ବନସ୍ପତି ପାଇଁ ପେଚା, ଅଗ୍ନି-ସୋମ ପାଇଁ ଶ୍ୟାମ, ଅଶ୍ୱିନୀ ପାଇଁ ମୟୂର, ମିତ୍ର-ବରୁଣ ପାଇଁ ପାଇଁଜିଆ। ସୋମ ପାଇଁ ଭାଟିରା, ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ପାଇଁ କୌଳିକ, ଗୋଶାଳା ପାଇଁ ଦେବୀମାନେ, ଗୃହପତି ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ପାରୁଷ୍ଣ। ଦିନ ପାଇଁ ପରିବା, ରାତି ପାଇଁ ସିଚାପୁ, ସନ୍ଧ୍ୟା ପାଇଁ ଯତୁ, ମାସ ପାଇଁ ଦାତ୍ୟୁହ, ବର୍ଷ ପାଇଁ ବଡ଼ ଗୃଧ୍ର। ଭୂମିରୁ ଉଠେ ଉଣ୍ଡୁଆ, ମଧ୍ୟାକାଶ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ନେଉଲା, ଆକାଶ ପାଇଁ ଛୁହା, ଦିଗ ପାଇଁ ନେଉଲା-ଗନ୍ଧଗୋକୁଳ, ଉପଦିଗ ପାଇଁ ଧାରି ନେଉଲା। ବସୁ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣମୃଗ, ରୁଦ୍ର ପାଇଁ ଚିତ୍ରଳା, ଆଦିତ୍ୟ ପାଇଁ ନ୍ୟାଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ପାଇଁ ଚିତ୍ରମୃଗ, ସାଧ୍ୟ ପାଇଁ କୁଳୁଙ୍ଗ। ଇଶାନ ପାଇଁ ପରଶ୍ୱତ ପଶୁ, ମିତ୍ର ପାଇଁ ଗାଈ, ବରୁଣ ପାଇଁ ମହିଷ, ବୃହସ୍ପତି ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟ ଗୋ, ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ପାଇଁ ଉଠ।