ఓ శ్రోత, శాంతంగా విను. ఒక పవిత్ర యజ్ఞంలో, ఋత్వికులు అగ్నిని స్తుతులతో మేల్కొలిపారు. “ఓ అమరుడైన అగ్నిదేవా, నీవు వెలిగిపోతూ దేవతల మధ్య మా హవిస్సులను తీసుకెళ్లు,” అని ప్రార్థించారు. అగ్ని, అమరుడు, హవిస్సులను మోసే వాడు, వేగవంతమైన దూత, యజ్ఞాన్ని మనస్సుతో సంపూర్ణం చేస్తాడు. తమ యజ్ఞానికి ముందుగా అగ్ని దూతను స్థాపించి, హవిస్సులను మోసే దేవుని పిలిచారు. “అగ్నిదేవా, దేవతలను ఇక్కడకు తీసుకురా,” అని వేడుకున్నారు. “ఓ పావనుడా, నీవే సూర్యుని సృష్టించావు; నీ బలంతో నీరు విస్తరించావు; పశువులు నీకు ప్రీతికరమైనవి; పురంధితో కలసి సంతోషించేవాడివి.” “నీవు తల్లి ద్వారా మహాబలుడవు, తండ్రి ద్వారా పరాక్రమశాలివి. నీవు అశ్వము, రథాన్ని లాగే గజము, వేగవంతుడవు, నాయకుడవు. నిన్ను ప్రయాణికుడు అంటారు, నిన్ను బాలుడు అంటారు. ఆదిత్యుల రక్షణకు రా. దిక్పాలక దేవతలు ఈ యజ్ఞార్ధంగా అభిషేకించబడిన అశ్వాన్ని రక్షించుగాక. ఇక్కడ ఆనందం కలుగుగాక, స్థిరత కలుగుగాక, స్వస్థిరత కలుగుగాక. స్వాహా!” అనంతరం, యజ్ఞంలో అనేక దేవతలకు, శక్తులకు, ప్రకృతి తత్త్వాలకు, ప్రాణశక్తులకు, దిక్కులకు, జలరాశులకు, వాయువులకు, మేఘాలకు, అగ్ని, సోమ, ఇంద్ర, భూమి, ఆకాశ, తారలు, ఋతువులు, వృక్షాలు, పుష్పాలు, ఫలాలు, మూలాలు, జంతువులు, ప్రాణాలు, మనస్సు, బ్రహ్మ, స్వర్గం, దిక్కులు, సముద్రాలు, నదులు, వర్షం, మేఘాలు, తుఫాను, మబ్బులు, పొగ, మెరుపు, మ్రోగే శబ్దాలు, మబ్బులు, మబ్బుల సమూహాలు, మిస్ట్, ఇవన్నిటికీ ‘స్వాహా’ అంటూ హవిస్సులు సమర్పించారు. అంతేకాదు, “ప్రతి మానవుడు దైవ నాయకుని స్నేహాన్ని కోరాలి; అందరూ ఐశ్వర్యం కోసం శ్రమించాలి; శ్రేయస్సు కోసం కీర్తిని కోరాలి. బ్రాహ్మణ వంశంలో వేదజ్ఞుడు జన్మించాలి; రాజ వంశంలో వీరుడు, నైపుణ్యంతో కూడిన రథసారథి జన్మించాలి; పాలు ఇచ్చే ఆవు, బలం కలిగిన ఎద్దు, వేగవంతమైన అశ్వము, రథాన్ని నడిపే మహిళ, విజేత అయిన యువకుడు, సభలో ప్రఖ్యాతి పొందిన వాడు, బలమైన కుమారుడు యజ్ఞకర్తకు జన్మించాలి. మనకు కావలసినంత వర్షం పడాలి, పంటలు పండాలి, మన సంక్షేమం, పోషణ కలుగాలి,” అని ఆశీర్వదించారు. ప్రాణ, అపాన, వ్యాన, దృష్టి, శ్రవణ, వాక్కు, మనస్సు—ఇవన్నిటికీ స్వాహా అని ఆహుతులు సమర్పించారు. తూర్పు, ఆగ్నేయ, దక్షిణ, నైరుతి, పడమర, వాయువ్య, ఉత్తర, ఈశాన్య, పై, కింద దిక్కులకు స్వాహా అన్నారు. ప్రవహించే, నిలిచే, నిశ్చల, ప్రవహించే, బావి, వసతి, సముద్రం, సాగరం, నది వంటి అన్ని జలరాశులకు స్వాహా చేశారు. వాయువు, పొగ, మేఘం, వర్షం, మెరుపు, మ్రోగే శబ్దాలు, తుఫాను, తడిపే చినుకులు, మబ్బులు—ఇవన్నిటికీ స్వాహా అన్నారు. అగ్ని, సోమ, ఇంద్ర, భూమి, వాయువు, ఆకాశం, దిక్కులు, మధ్య దిక్కులు, విశాల భూమి, నైరుతి దిక్కు—ఇవన్నిటికీ స్వాహా చేశారు. తారలు, తారల అధిపతులు, పగలు-రాత్రి, పక్షాలు, మాసాలు, ఋతువులు, సంవత్సరము, దిక్కులు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, కిరణాలు, వసువులు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు, మరుతులు, సమస్త దేవతలు, మూలాలు, కొమ్మలు, వృక్షాలు, పుష్పాలు, ఫలాలు, ఔషధులు—ఇవన్నిటికీ స్వాహా అన్నారు. భూమి, వాయువు, ఆకాశం, సూర్యుడు, చంద్రుడు, తారలు, జలాలు, ఔషధులు, వృక్షాలు, తేలే జీవులు, చలించే, నిశ్చల జీవులు, సర్పాలు—ఇవన్నిటికీ స్వాహా చేశారు. అసు, వసు, విభు, వివస్వత్, గణపతి, అభిభు, అధిపతి, శూష, సంసర్ప, చంద్రుడు, జ్యోతి, మలిమ్లుచ్, దినపతి—ఇవన్నిటికీ స్వాహా అన్నారు. మాధవ, మాధవ, శుక్ర, శుచీ, నభస్, నభస్య, హేష, ఊర్జ, సహ, సహస్య, తపస్, తపస్య, అంహస్పతి—ఇవన్నిటికీ స్వాహా అన్నారు. వాజ, ప్రసవ, అపిజా, క్రతు, స్వః, శిఖరము, విస్తారము, అంతము, భువనము, భువనాధిపతి, అధిపతి, ప్రజాపతి—ఇవన్నిటికీ స్వాహా చేశారు. “యజ్ఞం ద్వారా ప్రాణం, అపానం, వ్యానం, ఉదానం, సమానం, దృష్టి, శ్రవణ, వాక్కు, మనస్సు, ఆత్మ, బ్రహ్మ, జ్యోతి, స్వర్గం, పృష్ఠభాగం, యజ్ఞం—ఇవన్నీ స్థాపించబడుగాక,” అని ఆకాంక్షించారు. “ఒక్కదానికి, రెండింటికి, వందకు, శతానికి, ఉదయానికి, స్వర్గానికి స్వాహా!” అప్పుడు, ఆది కాలంలో, స్వర్ణగర్భుడు ఒక్కడే ఉద్భవించాడు. అతడే సమస్త సృష్టికి ఏకాధిపతి అయ్యాడు. భూమిని, ఆకాశాన్ని నిలబెట్టాడు. “ఈయనకు మనం హవిస్సును సమర్పించాలి,” అని ప్రశ్నించారు. “ప్రజాపతికి ఉపయామంతో నిన్ను ఎత్తుకున్నాం; నీవు సంతోషంగా ఉండు. ఇది నీ గర్భం; సూర్యుడు నీ మహిమ. సంవత్సరంలో నీకైన మహిమ, మధ్యాకాశంలో గాలిలో నీకైన మహిమ, ఆకాశంలో సూర్యంలో నీకైన మహిమ—ఆ మహిమ ప్రజాపతికి, దేవతలకు స్వాహా!” “చలించే, నిశ్చలమైన సమస్తానికి రాజైన వాడు, శ్వాసలో, నిమిషంలో గొప్పవాడు, రెండు కాళ్లు, నాలుగు కాళ్ల జంతువుల పాలకుడు—ఈయనకు మనం హవిస్సును సమర్పించాలి,” అన్నారు. “ప్రజాపతికి ఉపయామంతో నిన్ను ఎత్తుకున్నాం; నీవు సంతోషంగా ఉండు. ఇది నీ గర్భం; చంద్రుడు నీ మహిమ. రాత్రిలో, సంవత్సరంలో నీ మహిమ, భూమిపై అగ్నిలో నీ మహిమ, తారల్లో, చంద్రునిలో నీ మహిమ—ఆ మహిమ ప్రజాపతికి, దేవతలకు స్వాహా!” వారు ప్రకాశవంతమైన, ఎర్రటి అశ్వాన్ని యజ్ఞరథానికి కట్టారు. ఆకాశంలో తారలు మెరిపించాయి. ఆ అశ్వానికి గోధుమ రంగు, పొడవైన వెంట్రుకలు, ధైర్యవంతమైనవి, మానవులను తీసుకువచ్చే గుఱ్ఱాలు. వాయువు, జలాలు, అగ్ని ముందుకు వెళ్లినప్పుడు, ఇంద్రుని ప్రియమైన రూపాన్ని పిలిచి, “ఓ గాయకా, ఈ మార్గంలో మళ్ళీ ఆ అశ్వాన్ని మాకు తీసుకురా,” అని ప్రార్థించారు. వసువులు గాయత్రీ ఛందస్సుతో, రుద్రులు త్రిష్టుప్ ఛందస్సుతో, ఆదిత్యులు జగతీ ఛందస్సుతో అభిషేకించుగాక. భూ, భువః, స్వః—ధాన్యాలు, లావణ్యాలు, పాలు—ఇవి దేవతలకు భోజనం. ప్రజాపతీ, ఈ భోజనాన్ని స్వీకరించు. “ఎవరు ఒక్కడే సంచరిస్తారు? ఎవరు మళ్ళీ పుడతారు? ఈ చలికి పరిష్కారం ఏమిటి? గొప్ప కవచం ఏమిటి?” అని ప్రశ్నించారు. “సూర్యుడు ఒక్కడే సంచరిస్తాడు; చంద్రుడు మళ్లీ పుడతాడు. ఈ చలికి అగ్నిదేవే పరిష్కారం; భూమి గొప్ప కవచం,” అని జవాబిచ్చారు. “మునుపటి సంకల్పం ఏమిటి? గొప్ప బలం ఏమిటి? పిలిప్పిలా ఏమిటి? పిశంగిలా ఏమిటి?” అని అడిగారు. “స్వర్గమే మునుపటి సంకల్పం; అశ్వమే గొప్ప బలం. మేకే పిలిప్పిలా; రాత్రే పిశంగిలా,” అని చెప్పారు. వాయుదేవుడు పాకమైన పదార్థాలతో, నల్ల మెడ గల మేకలతో, న్యగ్రోధ పాత్రలతో, శాల్మలి వృద్ధితో రక్షించుగాక. ఇది రథానికి బలమైన ఎద్దు; ఇది నాలుగు కాళ్లతో వచ్చిందని వర్ణించారు. నల్ల బ్రాహ్మణుడు మమ్మల్ని రక్షించుగాక. అగ్నికి నమస్కారం. రథానికి లగ్గం కట్టారు, అశ్వానికి లగ్గం కట్టారు. జలాల్లో, జలజాతుల్లో బ్రహ్మన్, సోమారాధకుల్లో అగ్రగణ్యుడు. “నీవు స్వయంగా అశ్వరూపాన్ని ధరించు; స్వయంగా యజ్ఞం చేయు, స్వయంగా గ్రహించు. నీ మహిమను మరొకరు తగ్గించలేరు,” అన్నారు. “నీవు మరణించవు, నీవు నశించవు; దేవతల శుభమార్గాల్లో నీవు ప్రయాణిస్తావు. సత్సంగతులు ఉన్న చోట, నీ జనులు చేరిన చోట, అక్కడ దేవుడు సవితా నిన్ను స్థాపించుగాక.” “అగ్నిని పశువుగా తీసుకుని, అతడితో యజ్ఞం చేసి, ఆ లోకాన్ని గెలిచారు. ఎక్కడైతే అగ్ని ఉంటాడో, ఆ లోకం నీదవుతుంది; నీవు గెలుచుకుంటావు, ఈ జలాలను త్రాగు. వాయువును పశువుగా తీసుకుని, అతడితో యజ్ఞం చేసి, ఆ లోకాన్ని గెలిచారు. ఎక్కడైతే వాయువు ఉంటాడో, ఆ లోకం నీదవుతుంది; నీవు గెలుచుకుంటావు, ఈ జలాలను త్రాగు. సూర్యుని పశువుగా తీసుకుని, అతడితో యజ్ఞం చేసి, ఆ లోకాన్ని గెలిచారు. ఎక్కడైతే సూర్యుడు ఉంటాడో, ఆ లోకం నీదవుతుంది; నీవు గెలుచుకుంటావు, ఈ జలాలను త్రాగు.” ప్రాణ, అపాన, వ్యానలకు స్వాహా! “ఓ తల్లీ అంబికా, అంబాలికా, నన్నెవరూ దూరం చేయకూడదు. శుభదాయకమైన అశ్వము, సంపదనిచ్చే కాంప్లవా మహిళ వద్దకు వెళ్లుగాక,” అని కామన చేశారు. “మేము నిన్ను, గణపతిని పిలుస్తున్నాం; మేము ప్రియమైనవారి ప్రియుడైన నిన్ను పిలుస్తున్నాం; మేము ధనాధిపతిని పిలుస్తున్నాం. ఓ వసూ, నీవు నాదివే కావాలి. నేను గర్భధారణ చేసిన వాడిని; నీవు కూడా గర్భధారణ చేసిన వాడివే.” “మీరిద్దరూ, నాలుగు కాళ్లతో కలిసి ముందుకు సాగండి; మీరు స్వర్గలోకంలో విస్తరించండి. ఎద్దు, అశ్వము, వీర్యాన్ని ఉంచే వాడు, విత్తనాన్ని ఉంచుగాక,” అని ఆశీర్వదించారు. ఇలా, ఋత్వికులు, యజ్ఞంలో అగ్నిని మేల్కొలిపి, దేవతలను ఆహ్వానించి, సమస్త ప్రకృతి, దిక్కులు, కాలచక్రం, ప్రాణశక్తులు, జలాలు, వాయువులు, వృక్షాలు, సమస్త జీవరాశులకూ, ప్రజాపతికి, సర్వదేవతలకు, సృష్టికర్త స్వర్ణగర్భునికి, యజ్ఞఫలాన్ని సమర్పిస్తూ, సృష్టి రహస్యాలను ప్రశ్నిస్తూ, సమాధానాలు తెలుసుకుంటూ, యజ్ఞాన్ని మహోత్సవంగా, విశ్వాన్ని ఆనందంగా, శాశ్వతంగా నిలిపారు.