ଭଜଗୋଵିନ୍ଦମ୍

ମୂଢ ଜହୀହି ଧନାଗମତୃଷ୍ଣାଂ କୁରୁ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧିଂ ମନସି ଵିତୃଷ୍ଣାମ୍। ଯଲ୍ଲଭସେ ନିଜକର୍ମୋପାତ୍ତଂ ଵିତ୍ତଂ ତେନ ଵିନୋଦଯ ଚିତ୍ତମ୍

ମୂର୍ଖ, ଧନ ପାଇବା ଆଶାକୁ ଛାଡ଼; ମନରେ ଭଲ ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷ ଧର। ନିଜ କାମରେ ଯେତେ ଧନ ମିଳେ, ସେଥିରେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେ।

ନାରୀସ୍ତନଭର ନାଭୀଦେଶଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାଗାମୋହାଵେଶମ୍ । ଏତନ୍ମାଂସାଵସାଦି ଵିକାରଂ ମନସି ଵିଚିନ୍ତଯ ଵାରଂ ଵାରମ୍

ନାରୀର ଷ୍ଟନ ଓ ନାଭି ଦେଖି ମନକୁ ମୋହରେ ପଡ଼ିବା ନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ମାଂସ, ଚର୍ବି ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ବଦଳ ଭାବେ ବାରମ୍ବାର ମନେ ରଖ।

ନଲିନୀଦଲଗତ ଜଲମତିତରଲଂ ତଦ୍ଵଜ୍ଜୀଵିତମତିଶଯଚପଲମ୍ । ଵିଦ୍ଧି ଵ୍ଯାଧ୍ଯଭିମାନଗ୍ରସ୍ତଂ ଲୋକଂ ଶୋକହତଂ ଚ ସମସ୍ତମ୍

ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ଜଳ ଯେପରି ଅତି ଅସ୍ଥିର, ସେପରି ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଚଞ୍ଚଳ। ଏହି ସଂସାର ରୋଗ, ଅଭିମାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଛି ବୋଲି ଜାଣ।

ଯାଵଦ୍ଵିତ୍ତୋପାର୍ଜନ ସକ୍ତଃ ସ୍ତାଵନ୍ନିଜ ପରିଵାରୋ ରକ୍ତଃ । ପଶ୍ଚାଜ୍ଜୀଵତି ଜର୍ଜର ଦେହେ ଵାର୍ତାଂ କୋଽପି ନ ପୃଚ୍ଛତି ଗେହେ

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅମେ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହୁଛୁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ପରିବାର ମୋତେ ଭଲପାଉଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଦେହ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଘରେ କେହି ମୋର ଖବର ମଧ୍ୟ ନେଇନଥାନ୍ତି।

ଯାଵତ୍ପଵନୋ ନିଵସତି ଦେହେ ତାଵତ୍ପୃଚ୍ଛତି କୁଶଲଂ ଗେହେ । ଗତଵତି ଵାଯୌ ଦେହାପାଯେ ଭାର୍ଯା ବିଭ୍ଯତି ତସ୍ମିନ୍କାଯେ

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ଦେହରେ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘରର ଲୋକେ ମୋର ଖବର ନେଇଥାନ୍ତି। ଶ୍ୱାସ ଚାଲିଗଲେ ଓ ଦେହ ପଡିରହିଲେ, ସେଇ ଦେହକୁ ଦେଖି ଜଣେ ଜଣେ ଭୟ କରନ୍ତି, ଘରବାଳି ମଧ୍ୟ ଭୟ ପାଆନ୍ତି।

ବାଲସ୍ତାଵତ୍କ୍ରୀଡାସକ୍ତଃ ତରୁଣସ୍ତାଵତ୍ତରୁଣୀସକ୍ତଃ । ଵୃଦ୍ଧସ୍ତାଵଚ୍ଚିନ୍ତାସକ୍ତଃ ପରେ ବ୍ରହ୍ମଣି କୋଽପି ନ ସକ୍ତଃ

ଶିଶୁବେଳେ ଖେଳାରେ ମନ ଲାଗିଥାଏ, ଯୁବାବେଳେ ନାରୀସଙ୍ଗରେ ମନ ଲାଗିଥାଏ, ବୃଦ୍ଧବେଳେ ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଲାଗିଥାଏ—କିନ୍ତୁ କେହି ମଧ୍ୟ ପରମବ୍ରହ୍ମରେ ମନ ଲାଗାଉନାହାନ୍ତି।

କାତେ କାନ୍ତା କସ୍ତେ ପୁତ୍ରଃ ସଂସାରୋଽଯମତୀଵ ଵିଚିତ୍ରଃ । କସ୍ଯ ତ୍ଵଂ କଃ କୁତ ଆଯାତଃ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଚିନ୍ତଯ ତଦିହ ଭ୍ରାତଃ

ତୁମର ପ୍ରିୟା କିଏ? ପୁଅ କିଏ? ଏହି ସଂସାର ବଡ଼ ଅଜବ। ତୁମେ କାହାର? କିଏ ତୁମେ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? ଏହି ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ଭାବିଦେଖ, ଭାଇ।

ସତ୍ସଙ୍ଗତ୍ଵେ ନିସ୍ସ୍ଙ୍ଗତ୍ଵଂ ନିସ୍ସଙ୍ଗତ୍ଵେ ନିର୍ମୋହତ୍ଵମ୍ । ନିର୍ମୋହତ୍ଵେ ନିଶ୍ଚଲତତ୍ତ୍ଵଂ ନିଶ୍ଚଲତତ୍ତ୍ଵେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତିଃ

ସଦ୍ଗୁଣୀଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ରହିଲେ ଅସଙ୍ଗତା ଆସେ, ଅସଙ୍ଗତା ହେଲେ ମୋହ ହଟେ, ମୋହ ହଟିଲେ ମନ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ, ଏହି ଏକାଗ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ଵଯସିଗତେ କଃ କାମଵିକାରଃ ଶୁଷ୍କେ ନୀରେ କଃ କାସାରଃ । କ୍ଷୀଣେଵିତ୍ତେ କଃ ପରିଵାରଃ ଜ୍ଞାତେ ତତ୍ତ୍ଵେ କଃ ସଂସାରଃ

ବୟସ୍ ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ଆସକ୍ତି କେଉଁଠି ରହିବ? ପାଣି ଶୁଖିଗଲେ ପୋଖରୀ କେଉଁଠି? ଧନ ଶେଷ ହେଲେ ସହଯାତୀ କେଉଁଠି? ସତ୍ୟ ଜାଣିଲେ ସଂସାର କେଉଁଠି ରହିବ?

ମା କୁରୁ ଧନ ଜନ ଯୌଵନ ଗର୍ଵଂ ହରତି ନିମେଷାତ୍କାଲଃ ସର୍ଵମ୍ । ମାଯାମଯମିଦମଖିଲଂ ହିତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମପଦଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵିଶ ଵିଦିତ୍ଵା

ଧନ, ଲୋକ କିମ୍ବା ଯୁବାବସ୍ଥାର ଗର୍ବ କରିନହଅ; କାଳ ଏହା ସବୁକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ମାୟାରେ ଭରିଛି ବୋଲି ବୁଝି, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରବେଶ କର।

ଦିନଯାମିନ୍ଯୌ ସାଯଂ ପ୍ରାତଃ ଶିଶିରଵସନ୍ତୌ ପୁନରାଯାତଃ । କାଲଃ କ୍ରୀଡତି ଗଚ୍ଛତ୍ଯାଯୁଃ ତଦପି ନ ମୁଞ୍ଚତ୍ଯାଶାଵାଯୁଃ

ଦିନ ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା ସକାଳ, ଶୀତ ବସନ୍ତ ପୁଣିପୁଣି ଆସେ; ସମୟ ଖେଳେ ଏବଂ ଜୀବନ ଚାଲିଯାଏ, ତଥାପି ଆଶାର ବାତାସ କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।

ଦ୍ଵାଦଶମଞ୍ଜରିକାଭିରଶେଷଃ କଥିତୋ ଵୈଯାକରଣସ୍ଯୈଷଃ । ଉପଦେଶୋ ଭୂଦ୍ଵିଦ୍ଯାନିପୁଣୈଃ ଶ୍ରୀମଚ୍ଛନ୍କରଭଗଵଚ୍ଛରଣୈଃ ॥ ୧୨ଅ ॥ କାତେ କାନ୍ତା ଧନ ଗତଚିନ୍ତା ଵାତୁଲ କିଂ ତଵ ନାସ୍ତି ନିଯନ୍ତା । ତ୍ରିଜଗତି ସଜ୍ଜନସଂ ଗତିରୈକା ଭଵତି ଭଵାର୍ଣଵତରଣେ ନୌକା

ହେ ମୂଢ଼, ତୁମେ କାହିଁକି ତୁମର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ, ଧନ-ଦୌଲତ ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଛ? ତୁମ ପାଖରେ କିଏ ନିୟନ୍ତା ନାହିଁ କି? ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ, ଯାହା ସଂସାର ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ନୌକା ସଦୃଶ ହୁଏ।

ଜଟିଲୋ ମୁଣ୍ଡୀ ଲୁଞ୍ଛିତକେଶଃ କାଷାଯାମ୍ବରବହୁକୃତଵେଷଃ । ପଶ୍ଯନ୍ନପି ଚନ ପଶ୍ଯତି ମୂଢଃ ଉଦରନିମିତ୍ତଂ ବହୁକୃତଵେଷଃ

କେହି ଜଟା ରଖେ, କେହି ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଏ, କେହି କେଶ ଉଖାଡ଼ିଦେଉଛି, କେହି କଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭେଷ ଧରେ। କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ଲୋକ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନଥାଏ, ସବୁ କିଛି ପେଟ ପାଇଁ ଏହି ଭେଷ ଧରାଯାଏ।

ଅଙ୍ଗଂ ଗଲିତଂ ପଲିତଂ ମୁଣ୍ଡଂ ଦଶନଵିହୀନଂ ଜତଂ ତୁଣ୍ଡମ୍ । ଵୃଦ୍ଧୋ ଯାତି ଗୃହୀତ୍ଵା ଦଣ୍ଡଂ ତଦପି ନ ମୁଞ୍ଚତ୍ଯାଶାପିଣ୍ଡମ୍

ଶରୀର ଝରିଯାଏ, କେଶ ପାକିଯାଏ, ମୁଣ୍ଡ ଖାଲି ହୋଇଯାଏ, ମୁଖ ଦାନ୍ତ ହୀନ ହୋଇଯାଏ। ବୃଦ୍ଧ ଲୋକ ଲାଠି ଧରି ଚାଲେ, ତଥାପି ଆଶାର ଗଠୁଁ ଛାଡ଼ିନଥାଏ।

ଅଗ୍ରେ ଵହ୍ନିଃ ପୃଷ୍ଠେଭାନୁଃ ରାତ୍ରୌ ଚୁବୁକସମର୍ପିତଜାନୁଃ । କରତଲଭିକ୍ଷସ୍ତରୁତଲଵାସଃ ତଦପି ନ ମୁଞ୍ଚତ୍ଯାଶାପାଶଃ

ଆଗରେ ଅଗ୍ନି, ପଛରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ରାତିରେ ଠଣ୍ଡାରେ ଗୋଡ଼ ଚିବୁକକୁ ଲଗାଇ ବସିଥାଏ, ହାତରେ ଭିକ୍ଷା ନେଉଛି, ଗଛ ତଳେ ରହୁଛି—ତଥାପି ଆଶାର ଜଞ୍ଜିର ଛାଡ଼ିନଥାଏ।

କୁରୁତେ ଗଙ୍ଗାସାଗରଗମନଂ ଵ୍ରତପରିପାଲନମଥଵା ଦାନମ୍ । ଜ୍ଞାନଵିହିନଃ ସର୍ଵମତେନ ମୁକ୍ତିଂ ନ ଭଜତି ଜନ୍ମଶତେନ

ମଣିଷ ଯଦି ଗଙ୍ଗା କିମ୍ବା ସାଗରରେ ସ୍ନାନ କରେ, ବ୍ରତ ରଖେ କିମ୍ବା ଦାନ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ବିନା, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଶତଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଉନଥାଏ।

ସୁର ମଂଦିର ତରୁ ମୂଲ ନିଵାସଃ ଶଯ୍ଯା ଭୂତଲ ମଜିନଂ ଵାସଃ । ସର୍ଵ ପରିଗ୍ରହ ଭୋଗ ତ୍ଯାଗଃ କସ୍ଯ ସୁଖଂ ନ କରୋତି ଵିରାଗଃ

ଦେବତାଙ୍କର ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ବସିବା, ଭୂମିରେ ଶୋଇବା କିମ୍ବା ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିବା, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଓ ଭୋଗ ଛାଡ଼ିଦେବା—ଏଭଳି ବିରାଗ କାହା ପାଇଁ ସୁଖ ଦେଉନଥାଏ?

ଯୋଗରତୋ ଵାଭୋଗରତୋଵା ସଙ୍ଗରତୋ ଵା ସଙ୍ଗଵୀହିନଃ । ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣି ରମତେ ଚିତ୍ତଂ ନନ୍ଦତି ନନ୍ଦତି ନନ୍ଦତ୍ଯେଵ

ଯେଉଁଠି ମନେ ଯୋଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ କିମ୍ବା ଭୋଗରେ, ସଙ୍ଗ ରେ ରୁଚି ରଖେ କିମ୍ବା ସଙ୍ଗ ବିନା ରହେ—ଯାହାର ଚିତ୍ତ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲଗିଥାଏ, ସେ ନିଜେ ଆନନ୍ଦରେ ରହେ, ଆନନ୍ଦରେ ରହେ, ଆନନ୍ଦରେ ରହେ।

ଭଗଵଦ୍ ଗୀତା କିଞ୍ଚିଦଧୀତା ଗଙ୍ଗା ଜଲଲଵ କଣିକାପୀତା । ସକୃଦପି ଯେନ ମୁରାରି ସମର୍ଚା କ୍ରିଯତେ ତସ୍ଯ ଯମେନ ନ ଚର୍ଚା

ଯିଏ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ପଢ଼ିଛି, ଗଙ୍ଗା ଜଳର ଏକ ଫୋଟା ମଧ୍ୟ ପିଇଛି, କିମ୍ବା ମୁରାରିଙ୍କୁ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ପୂଜିଛି—ତାଙ୍କୁ ଯମର କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।