स तदा कौशलवतीया वाचा पृष्टः, ‘‘कच्चिद् गृहस्थेषु ते कुशलमस्ति, उतापदं किञ्चिद् दृश्यते? कथं वर्तन्ते ते? मम पुत्राः सदाचारिणः किल, उत दुराचारिणः?’’ इति पृष्टवान्। पुनः स स्नेहवशात् पृच्छति स्म—‘‘ये लोभदोषेण, धनहेतोः, मम पुत्राः पत्नी चान्ये च मां निर्हृतवन्तः, अपि तेषु तव चेतः स्नेहेन युक्तमस्ति?’’ ततः सः व्यापारी उवाच—‘‘यथावद् त्वया उक्तं, तद् एव मम मनसि वर्तते; किं तु किं कुर्वे? मम मनः कठोरं न भवति। ये लोभिनः, धनलुब्धाः, मातृपितृस्नेहम् उत्सृज्य मां परित्यक्तवन्तः, तेषु अपि मम हृदयं पतिव्रतायाः पत्न्याः, बन्धूनां, स्वजनानां च स्नेहेन युक्तमस्ति। हे बुध! अहम् एतद् न वेद्मि, यद्यपि जानामि, कथं बन्धुषु, अपात्रेषु अपि, मनः स्नेहेन प्रवर्तते? तेषां कृते श्वसामि, शोचामि च; किं कुर्वे, मनः तेषु अननुरक्तेषु अपि कठोरं न भवति।’’ एवमुक्त्वा, हे ब्राह्मण, व्यापारीः स राजा च तं मुनिं समुपेत्य, विधिवत् प्रणम्य, उपविविशतुः, विविधेषु विषयेṣu संवादं चक्रतुः। ततः स व्यापारी मुनिं पुनः पप्रच्छ—‘‘भगवन्, किम् एतत्? मम मनः शोकाय एव प्रवर्तते, न तु मम वशे वर्तते। राज्यं सर्वमपि नष्टं, तथापि ममत्वबुद्धिः मयि तिष्ठति, यथा मूढस्य, यद्यपि सत्यं वेद्मि, हे मुनिश्रेष्ठ!’’ तत्र स राजा अपि तं दर्शयति—‘‘सः अपि पुत्रैः विभ्रान्तः, भार्यया सेवकैः च परित्यक्तः, स्वजनैः अपि त्यक्तः, तथापि तेषु हृदयं स्नेहेन युक्तमस्ति। एवं सः अहम् च उभौ गाढदुःखितौ; दोषान् पश्यावः, तथापि मनः रागेण आकृष्टम्। हे भाग्यवति! किमेतन्मोहजनकं यद् बुद्धिमतामपि जायते? किं मे, किं तस्य, विवेकमोहः, मूढता, इति?’’ स मुनेः प्रत्याह—‘‘सर्वेषां भूतानां विषयेषु ज्ञानमस्ति, हे भाग्यवति, तथापि विषयाः प्रत्येकस्य भूतस्य भिन्नरूपेण दृश्यन्ते। केचित् दिवा अन्धाः, केचित् रात्रौ अन्धाः, केचित् दिवा रात्रौ च समं पश्यन्ति। मानवाः ज्ञानीति सत्यम्, किन्तु ते केवलं न विशेषाः; पशवः, पक्षिणः, मृगाः, अन्ये च अपि ज्ञानवन्तः एव। मानवेषु यत् ज्ञानं, पशुषु पक्षिषु च यत्, यत् सामान्यं, यच्च विशेषं, तत् उभयत्र दृश्यते। ज्ञानसत्त्वे अपि, पश्य, पतङ्गाः दीपे आकृष्टाः, तृप्त्याशया वह्निं प्रति गच्छन्ति, तृषार्ताः सन्तः विनश्यन्ति। मानवाः अपि, पुरुषव्याघ्राः इव, पुत्रेषु कामरागेण युक्ताः, लोभेन प्रतिकारमिच्छन्ति, नु तेषु अपि एषा वृत्तिः दृश्यते। तथापि, रागवर्त्मनि पतिताः, महामायायाः प्रभावेन मोहपङ्के क्षिप्ताः, जगदाधारिण्या, एवं वर्तन्ते। अतः अत्र चमत्कारकारणं नास्ति; योगनिद्रया जगदाधिपतेः, हरिमहामायया, जगत् एवं मोहितम्। सा भगवती योगनिद्रा, देवी, बुधानामपि मनांसि बलात् आकर्षति; सा महमाया मोहं संजनयति। तया एतद् अखिलं जगत्, चराचरं, सृज्यते; कृपया सा वरदा भवति, मोक्षोपायश्च। सा परा विद्या, नित्यं मुक्तिहेतुः; सा एव संसारबन्धनकारिणी, सर्वेश्वरी च। राजा पुनः पप्रच्छ—‘‘भगवन्, का सा देवी या त्वया महमायेत्युक्ता? कथं सा जाता? किं कर्म वा तस्या, द्विजोत्तम?’’ ‘‘किम् स्वरूपं तस्या देवीः? किम् तत्त्वं? कुत्र वा जाता? सर्वमेतत् श्रोतुमिच्छामि, ब्रह्मविदां श्रेष्ठ!’’ स मुनिः उवाच—‘‘सा देवी नित्यं विश्वरूपिणी, सर्वमिदं तया व्याप्यते; तथापि तस्या उत्पत्तिः नानाविधा श्रूयते—तद् मम श्रुणु। यदा देवकार्यार्थं आवश्यकं भवति, तदा सा प्रकटते; नित्यापि, तदा तस्यां लोके जातिरुच्यते। कल्पान्ते, विष्णुः शेषनागे व्याप्य, एकस्मिन् सलिले योगनिद्राम् आस्थितवान्, तदा द्वौ भीषणौ दानवौ, मधुकैटभनामानौ, विष्णोः कर्णमलात् जातौ, ब्रह्माणं हन्तुम् उद्दिश्य समुत्थितौ। ब्रह्मा, सृष्टिकर्ता, विष्णोः नाभिपद्मे स्थितः, तौ उग्रौ दानवौ अपश्यत्, विष्णुं च गाढनिद्रायाम्। स एकाग्रचित्तः, हरिणयनस्थितां तां योगनिद्रां स्तोतुं आरब्धवान्, विष्णुम् बोधयितुम्। स जगद्धात्रीं, जगद्धारिणीं, सृष्टिसंहारकारिणीं, विष्णुनिद्रां, भगवतीं, अनुत्तमां शक्तिं स्तोतुं प्रवृत्तः। ‘‘त्वं स्वाहा, त्वं स्वधा, त्वमेव वषट्कारः, शब्दात्मिका; त्वममृतं, अक्षरा, नित्यास्त्रीवृतिस्थिता। त्वं नित्यं व्याहृत्याक्षरार्धा, अनिर्देश्या, सायं त्वमेव, सावित्र्यसि, त्वं जननी परा। त्वया एव सर्वं ध्रियते, त्वया जगत् सृज्यते; त्वया रक्ष्यते, त्वया एव संहर्यते। सृष्टौ त्वं सृष्टिरूपा, स्थितौ त्वं स्थितिरूपिणी; संहारे त्वं जगतः संहाररूपा, विश्वरूपिणि। त्वं महाविद्या, महामाया, महाज्ञानं, स्मृतिः परा; त्वं महामोहा, महादेवी, महेश्वरी। त्वं प्राकृतिः सर्वभूतानां, गुणत्रयात्मकाऽपि; त्वं कालरात्रिः, महरात्रिः, मोहान्धरात्रिरपि। त्वं श्रीः, त्वं ईश्वरी, त्वं ह्रीः, त्वं बुद्धिर् बोधलक्षणा; त्वं लज्जा, पुष्टिः, तुष्टिः, शान्तिः, क्षान्तिर् एव च।