ਸ਼੍ਰੀਗਣੇਸ਼ਸਹਸ੍ਰਨਾਮਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮ੍

ਇਹ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ ਜੋ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਆਪ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਆਪ ਹੀ ਦਰਸ਼ਕ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਮੌਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉਹੀ ਹਨ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਬੱਦਲ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀ ਹਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਹਨ, ਜਿੱਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ, ਭਿਆਨਕ ਹਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਵ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹਨ, ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਲਾਡਲੇ ਹਨ, ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ, ਗੰਧਰਵ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਰੁਕਾਵਟ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਵੈਕੁੰਠ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿ਷ਣੁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਹਨ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਬਲਵਾਨ ਹਨ, ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਆਕਰਸ਼ਕ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮਸਤ ਹਨ, ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਆਲਸੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਨੰਤ ਧਾਰਾ ਹਨ, ਮਹਾਂਵੀਰ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਕਰਤਾ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਮੁਕੁਟ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ-ਪਾਸ ਛੋਟੇ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਸੁੰਡ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੰਡ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਨ, ਖੋਪੜੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਾਂਵਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਾਂਵਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਦਮਨਾਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਤੁਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਡਿਆਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਹ ਨਾਰਦ ਹਨ, ਹਾਥੀ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵਿੱਣਣ ਵਾਲੇ ਟੋکرਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ; ਉਹ ਜੀਵਨ-ਦਾਤਾ ਹਨ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੰਨ ਦੇ ਕੋਨੇ ਹਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਖੋਲ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਲਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਰਨ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕੰਬਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਜੰਗ ਦਾ ਰਸ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹਰੇਕ ਹਥਿਆਰ ਫੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸਿੰਧੂਰੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬੇਹਦ ਜਲ-ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਂਵਲ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਘੁੰਮਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ 'ਹਾ ਹਾ' ਅਤੇ 'ਹੂ ਹੂ' ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪੰਜਾਹ ਮੂਲ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਧੁਨੀ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਿੰਤਾਮਣਿ ਹਨ, ਮਹਾਂ ਪਹਲਵਾਨ ਹਨ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਾਲਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਜੈਵੰਤ ਹਨ; ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੁਆਪਰ ਹਨ, ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਕਰਮ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੰਦਨੀ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ 'ਅ' ਤੋਂ 'ਕ੍ਸ਼' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; 'ਅ' ਅਤੇ 'ਆ' ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਦੀ ਧੁਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਉਹ 'ਇ' ਅਤੇ 'ਏ' ਮੰਤ੍ਰ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਕੇ ਨੱਚਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਜਨੇਊ ਵਾਂਗ ਪਹਿਨਿਆ ਹੈ, 'ਉ' ਅਤੇ 'ਓ' ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਤੋਂ ਉਭਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ '਋' ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਹਨ, '਋' ਦੀ ਜੋੜੀ ਕਾਂਵਲ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; 'ਲ੄' ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ 'ਲ੄' ਦੀ ਸ਼ੰਖ ਜਿਹੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇ ਦੁੱਧ, ਜੋ 'ਏ' ਅਤੇ 'ਐ' ਅੱਖਰਾਂ ਰੂਪ ਹੈ, ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ; ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਲੜੀ, ਜੋ 'ਓ' ਅਤੇ 'ਔ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੀਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਅੰਗ 'ਅੰ' ਤੋਂ 'ਅ:' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਅਤੇ ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਾਲ ਚਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਰਤਨਾਂ ਵਾਲਾ ਮੁਕੁਟ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਝੰਡਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਸਾਰੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗੀਤਾਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਾਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਂ ਬੱਦਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਏਕ-ਦੰਤ ਲੋਰਡ ਹਨ, 'ਙ' ਅੱਖਰ ਦੀ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਚੰਦਨ, ਕੇਸਰ ਅਤੇ ਜੰਬਾਲਾ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਛਤਰੀ ਤੇ ਚਾਮਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ; ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦਾਰ ਟੋਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ 'ਞ' ਅੱਖਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਗਦਾ ਫੜਦੇ ਹਨ; 'ਟੰਗ' ਅੱਖਰ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੋਏ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ 'ਠ', 'ਢ', 'ਡ' ਅਤੇ 'ਢ' ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨੌਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਧਾਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੱਥਾ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੇ ਸਿੰਧੂਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਨੂੰ 'ਥ' ਅੱਖਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਇਆਲੂ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਾਂਵਲ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਂਵਲ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੁਬੇਰ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂ ਯਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕੁਟਾਂ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾਨ ਵਾਲੇ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਉਹ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਫਣਾਂ ਵਰਗੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ; ਭਿਆਨਕ ਭੌਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਕੱਲੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਕਾਂਵਲ ਹੱਥ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਭਰੇ ਭਾਂਡੇ ਨਾਲ ਫੂਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਹਨ; ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਮਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੋਲਾਂ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਂ ਨੌਕਾ ਹਨ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵੈਕੁੰਠ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਾਂਵਲ ਵਿੱਚ ਮਾਫੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੂਪ ਕੇਵਲ ਤਾਰਾ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ 'ਅ' ਤੋਂ 'ਕ੍ਸ਼' ਤੱਕ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਓਮ ਸ਼੍ਰੀੰ ਵਿਨਾਇਕ, ਓਮ ਹ੍ਰੀੰ ਵਿਘਨ-ਨਾਥ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ, ਮਹਿਲਾ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ ਉਸ ਮਹਾਂ ਵਿਨਾਇਕ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਅਦੁੱਤੀਅ ਤੇ ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਹਨ।