પુરુષસૂક્તમ્

પુરુષ એવેદં સર્વં યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યમ્ | ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદ્ન્નેનાતિરોહતિ

આ આખું જગત પુરુષ જ છે — જે કશું બન્યું છે અને જે બનવાનું છે, બધું. એ અમરત્વનો સ્વામી છે અને ભોજનથી એ વધે છે.

એતાવાનસ્ય મહિમાઽતો જ્યાયાંશ્ચ પૂરુષઃ | પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ

એની મહિમા એટલી છે, છતાં પુરુષ એથી પણ મોટો છે. સર્વ જીવ માત્ર એના ચોથા ભાગ છે, અને એના ત્રણ ભાગ તો સ્વર્ગમાં અમર છે.

ત્રિપાદૂર્ધ્વ ઉદૈત્પુરુષઃ પાદોઽસ્યેહાભવત્પુનઃ | તતો વિષ્વડ્વ્યક્રામત્સાશનાનશને અભિ

પુરુષના ત્રણ ભાગ ઉપર ઉઠી ગયા; એનો એક ભાગ ફરીથી અહીં રહ્યો. એમાંથી એ સર્વ દિશામાં ફેલાયો — જે ખાય છે અને જે નથી ખાતું, તેમાં પણ.

તસ્માદ્વિરાળજાયત વિરાજો અધિપૂરુષઃ | સ જાતો અત્યરિચ્યત પશ્ચાભ્દૂમિમથો પુરઃ

એમાંથી વિરાજ જન્મ્યો; વિરાજમાંથી પ્રાચીન પુરુષ પ્રગટ થયો. એ જન્મ્યા પછી, પાણીની પાછળ અને આગળ બંને તરફ એ વિસ્તર્યો.

યત્પુરુષેણ હવિષા દેવા યજ્ઞમતન્વત | વસન્તો અસ્યાસીદાજ્યં ગ્રીષ્મ ઇધ્મઃ શરદ્ધવિ:

દેવતાઓએ પુરુષને હવન તરીકે રાખીને યજ્ઞ કર્યો. વસંત ઋતુ ઘી બની, ઉનાળો લાકડું થયો અને શરદ ઋતુ હવન સામગ્રી બની.

તં યજ્ઞં બહિર્ષિ પ્રૌક્ષન્પુરુષં જાતમગ્રતઃ | તેન દેવા અયજન્ત સાધ્યા ઋષયશ્ચ યે

એ યજ્ઞને, એટલે કે પહેલો જન્મેલો પુરુષ, યજ્ઞકુંડની ઘાસ પર છાંટ્યો. એ યજ્ઞથી દેવતાઓ, સાધ્ય અને ઋષિઓએ યજ્ઞ કર્યો.

તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુતઃ સંભૃતં પૃષદાજ્યમ્ | પશૂન્તાંશ્ચક્રે વાયવ્યાનારણ્યાન્ ગ્રામ્યાશ્ચ યે

એ સર્વહૂત યજ્ઞમાંથી ભેગું કરેલું ઘી ઉત્પન્ન થયું. એણે પશુઓની રચના કરી — હવામાં ઊડતા, જંગલમાં રહેતા અને ગામમાં વસતા બધા પ્રાણીઓ બનાવ્યા.

તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુત ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે | છન્દાંસિ જજ્ઞિરે તસ્માદ્યજુસ્તસ્માદજાયત

એ યજ્ઞમાંથી, જેમાં બધું અર્પણ થયું, ત્યાંથી ઋગ્વેદ, સામવેદ અને યજુરવેદ જન્મ્યા; એમાંથી છંદો પણ પેદા થયા.

તસ્માદશ્વા અજાયન્ત યે કે ચોભયાદતઃ | ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્તસ્માજ્જાતા અજાવયઃ

એમાંથી ઘોડા અને બે પંક્તિ દાંતવાળા બધા પ્રાણી જન્મ્યા; એમાંથી ગાયો પેદા થઈ, અને એમાંથી બકરા તથા ધોળા પણ થયા.

યત્પુરુષં વ્યદધુ: કતિધા વ્યકલ્પયન્ | મુખં કિમસ્ય કૌ બાહૂ કા ઊરુ પાદા ઉચ્યેતે

જ્યારે પુરુષને વિભાજિત કર્યો, ત્યારે કેટલાં ભાગમાં વહેંચાયો? તેનો મોં શું હતું, હાથ કોણ હતા, જાંઘો અને પગ કયા કહેવાયા?

બ્રાહ્મણોઽસ્ય મુખમાસીદ્ બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ | ઊરુતદસ્ય યદ્વૈશ્યઃ પદ્ભ્યાં શૂદ્રો અજાયત

એના મોંમાંથી બ્રાહ્મણ થયો; એના હાથમાંથી રાજન્ય પેદા થયો; એના જાંઘમાંથી વૈશ્ય થયો અને એના પગમાંથી શૂદ્ર જન્મ્યો.

ચન્દ્રમા મનસો જાતશ્ચક્ષો: સૂર્યો અજાયત | મુખાદિન્દ્રશ્ચાગ્નિશ્ચ પ્રાણાદ્વાયુરજાયત

પુરૂષના મનમાંથી ચાંદ્રમા જન્મ્યો, તેની આંખમાંથી સૂર્ય ઉત્પન્ન થયો. તેના મોઢામાંથી ઇન્દ્ર અને અગ્નિ જન્મ્યા, અને તેના શ્વાસમાંથી વાયુ પેદા થયો.

નાભ્યા આસીદન્તરિક્ષં શીર્ષણો દ્યૌ: સમવર્તત | પદ્ભ્યાં ભૂમિર્દિશઃ શ્રોત્રાત્તથા લોકાઁઅકલ્પયન્

પુરૂષની નાભિમાંથી આકાશ ઊભું થયું, તેના માથામાંથી સ્વર્ગ ફેલાયો. તેના પગમાંથી ધરતી ઉત્પન્ન થઈ, અને તેના કાનમાંથી દિશાઓ સર્જાઈ — આ રીતે દુનિયાઓ રચાઈ.

સપ્તાસ્યાસન્પરિધયસ્ત્રિ: સપ્ત સમિધઃ કૃતા: | દેવા યદ્યજ્ઞં તન્વાના અબધ્નન્પુરુષં પશુમ્

પુરૂષની આસપાસ સાત લાકડાંઓ ગોઠવવામાં આવ્યા, અને ત્રણ વખત સાત સમિદ્ધો તૈયાર કરવામાં આવી. દેવતાઓએ યજ્ઞ કરતા પુરૂષને યજ્ઞપશુ તરીકે બાંધ્યો.

યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાસ્તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્ | તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્ત યત્ર પૂર્વે સાધ્યા: સન્તિ દેવા:

દેવતાઓએ યજ્ઞ દ્વારા યજ્ઞને અર્પણ કર્યો; એ પ્રથમ ધાર્મિક ક્રિયાઓ હતી. એ મહાન લોકો સ્વર્ગીય ઊંચાઈએ પહોંચ્યા, જ્યાં પ્રાચીન સાધ્ય દેવતાઓ વસે છે.