ಪುರುಷಸೂಕ್ತಮ್

ಪುರುಷ ಏವೇದಂ ಸರ್ವಂ ಯದ್ಭೂತಂ ಯಚ್ಚ ಭವ್ಯಮ್ | ಉತಾಮೃತತ್ವಸ್ಯೇಶಾನೋ ಯದ್ನ್ನೇನಾತಿರೋಹತಿ

ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದುದೂ, ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಬರುವುದೂ ಎಲ್ಲವೂ ಪುರುಷನೇ. ಅವನೇ ಅಮೃತತ್ವದ ಒಡೆಯನು; ಆಹಾರದ ಮೂಲಕ ಅದು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಏತಾವಾನಸ್ಯ ಮಹಿಮಾಽತೋ ಜ್ಯಾಯಾಂಶ್ಚ ಪೂರುಷಃ | ಪಾದೋಽಸ್ಯ ವಿಶ್ವಾ ಭೂತಾನಿ ತ್ರಿಪಾದಸ್ಯಾಮೃತಂ ದಿವಿ

ಇಷ್ಟೇ ಅವನ ಮಹಿಮೆ, ಆದರೆ ಪುರುಷನು ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡವನು. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಅವನ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರ; ಉಳಿದ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಮೃತಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಇವೆ.

ತ್ರಿಪಾದೂರ್ಧ್ವ ಉದೈತ್ಪುರುಷಃ ಪಾದೋಽಸ್ಯೇಹಾಭವತ್ಪುನಃ | ತತೋ ವಿಷ್ವಡ್ವ್ಯಕ್ರಾಮತ್ಸಾಶನಾನಶನೇ ಅಭಿ

ಆ ಪುರುಷನ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿದವು; ಅವನ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದನು, ಊಟ ಮಾಡುವದಕ್ಕೂ, ಮಾಡುವದಿಲ್ಲದಕ್ಕೂ.

ತಸ್ಮಾದ್ವಿರಾಳಜಾಯತ ವಿರಾಜೋ ಅಧಿಪೂರುಷಃ | ಸ ಜಾತೋ ಅತ್ಯರಿಚ್ಯತ ಪಶ್ಚಾಭ್ದೂಮಿಮಥೋ ಪುರಃ

ಆ ಪುರುಷನಿಂದ ವಿರಾಜ್ ಎಂಬುದು ಹುಟ್ಟಿತು; ವಿರಾಜ್ನಿಂದ ಮೊದಲ ಪುರುಷನು ಉದಯವಾಯಿತು. ಅವನು ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ, ನೀರಿನ ಹಿಂದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಎರಡೂ ಕಡೆ ತನ್ನನ್ನು ಹರಡಿಕೊಂಡನು.

ಯತ್ಪುರುಷೇಣ ಹವಿಷಾ ದೇವಾ ಯಜ್ಞಮತನ್ವತ | ವಸನ್ತೋ ಅಸ್ಯಾಸೀದಾಜ್ಯಂ ಗ್ರೀಷ್ಮ ಇಧ್ಮಃ ಶರದ್ಧವಿ:

ಆ ಪುರುಷನನ್ನು ಹೋಮದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ವಸಂತ ಋತು ತುಪ್ಪವಾಗಿ, ಗ್ರೀಷ್ಮ ಕಾಲವು ಹೋಮದ ಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದ್ದು, ಶರದ್ ಋತು ಹೋಮದ ಬಲಿಯಾಗಿ ಆಯಿತು.

ತಂ ಯಜ್ಞಂ ಬಹಿರ್ಷಿ ಪ್ರೌಕ್ಷನ್ಪುರುಷಂ ಜಾತಮಗ್ರತಃ | ತೇನ ದೇವಾ ಅಯಜನ್ತ ಸಾಧ್ಯಾ ಋಷಯಶ್ಚ ಯೇ

ಆ ಮೊದಲ ಹುಟ್ಟಿದ ಪುರುಷನನ್ನು, ಯಜ್ಞದ ಹೂವಿನ ಮೇಲೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ಆ ಯಜ್ಞದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು, ಸಾಧ್ಯರು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಕೂಡ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು.

ತಸ್ಮಾದ್ಯಜ್ಞಾತ್ಸರ್ವಹುತಃ ಸಂಭೃತಂ ಪೃಷದಾಜ್ಯಮ್ | ಪಶೂನ್ತಾಂಶ್ಚಕ್ರೇ ವಾಯವ್ಯಾನಾರಣ್ಯಾನ್ ಗ್ರಾಮ್ಯಾಶ್ಚ ಯೇ

ಆ ಸಮರ್ಪಿತ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ತುಪ್ಪವು ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ಆಕಾಶದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು, ಕಾಡಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.

ತಸ್ಮಾದ್ಯಜ್ಞಾತ್ಸರ್ವಹುತ ಋಚಃ ಸಾಮಾನಿ ಜಜ್ಞಿರೇ | ಛನ್ದಾಂಸಿ ಜಜ್ಞಿರೇ ತಸ್ಮಾದ್ಯಜುಸ್ತಸ್ಮಾದಜಾಯತ

ಆ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಅರ್ಪಣೆಯಾದಾಗ, ಋಗ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ಯಜುರ್ವೇದಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಅದರಿಂದಲೇ ಛಂದಸ್ಸುಗಳೂ ಉಂಟಾದವು.

ತಸ್ಮಾದಶ್ವಾ ಅಜಾಯನ್ತ ಯೇ ಕೇ ಚೋಭಯಾದತಃ | ಗಾವೋ ಹ ಜಜ್ಞಿರೇ ತಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾಜ್ಜಾತಾ ಅಜಾವಯಃ

ಅದರಿಂದ ಕುದುರೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು, ಎರಡು ಹಲ್ಲು ಸಾಲುಗಳಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕೂಡ ಜನಿಸಿದವು. ಅದರಿಂದಲೇ ಹಸುಗಳು, ಮೇಣುಗಳು ಮತ್ತು ಕುರಿಗಳು ಜನಿಸಿದವು.

ಯತ್ಪುರುಷಂ ವ್ಯದಧು: ಕತಿಧಾ ವ್ಯಕಲ್ಪಯನ್ | ಮುಖಂ ಕಿಮಸ್ಯ ಕೌ ಬಾಹೂ ಕಾ ಊರು ಪಾದಾ ಉಚ್ಯೇತೇ

ಆ ಪುರುಷನನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿದಾಗ, ಎಷ್ಟು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿದರು? ಅವನ ಬಾಯೇನು, ಅವನ ಕೈಗಳು ಯಾವವು, ಅವನ ತೊಡೆಯೆಂದರೆ ಯಾವದು, ಕಾಲುಗಳು ಯಾವುವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?

ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಽಸ್ಯ ಮುಖಮಾಸೀದ್ ಬಾಹೂ ರಾಜನ್ಯಃ ಕೃತಃ | ಊರುತದಸ್ಯ ಯದ್ವೈಶ್ಯಃ ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಶೂದ್ರೋ ಅಜಾಯತ

ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹುಟ್ಟಿದರು, ಕೈಗಳಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ತೊಡೆಯಿಂದ ವೈಶ್ಯರು, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಶೂದ್ರರು ಜನಿಸಿದರು.

ಚನ್ದ್ರಮಾ ಮನಸೋ ಜಾತಶ್ಚಕ್ಷೋ: ಸೂರ್ಯೋ ಅಜಾಯತ | ಮುಖಾದಿನ್ದ್ರಶ್ಚಾಗ್ನಿಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಾದ್ವಾಯುರಜಾಯತ

ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಂದ್ರನು ಹುಟ್ಟಿದನು; ಅವನ ಕಣ್ನಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯವಾಯಿತು. ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯು ಬಂದರು; ಅವನ ಉಸಿರಿನಿಂದ ವಾಯುವು ಹುಟ್ಟಿತು.

ನಾಭ್ಯಾ ಆಸೀದನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಶೀರ್ಷಣೋ ದ್ಯೌ: ಸಮವರ್ತತ | ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಭೂಮಿರ್ದಿಶಃ ಶ್ರೋತ್ರಾತ್ತಥಾ ಲೋಕಾಁಅಕಲ್ಪಯನ್

ಅವನ ನಾಭಿಯಿಂದ ಮಧ್ಯಾಕಾಶವು ಉಂಟಾಯಿತು; ಅವನ ತಲೆಯಿಂದ ಆಕಾಶವು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಅವನ ಕಾಲಿನಿಂದ ಭೂಮಿ ಹುಟ್ಟಿತು; ಅವನ ಕಿವಿಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಉಂಟಾದವು—ಹೀಗೆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು.

ಸಪ್ತಾಸ್ಯಾಸನ್ಪರಿಧಯಸ್ತ್ರಿ: ಸಪ್ತ ಸಮಿಧಃ ಕೃತಾ: | ದೇವಾ ಯದ್ಯಜ್ಞಂ ತನ್ವಾನಾ ಅಬಧ್ನನ್ಪುರುಷಂ ಪಶುಮ್

ಅವನಿಗೆ ಏಳು ಸುತ್ತುಗಳಿದ್ದವು, ಮೂರು ಬಾರಿ ಏಳು ಸಮಿಧಗಳನ್ನು ಹಾಕಿದರು. ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸುವಾಗ, ಪುರುಷನನ್ನು ಯಜ್ಞದ ಪಶುವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದರು.

ಯಜ್ಞೇನ ಯಜ್ಞಮಯಜನ್ತ ದೇವಾಸ್ತಾನಿ ಧರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರಥಮಾನ್ಯಾಸನ್ | ತೇ ಹ ನಾಕಂ ಮಹಿಮಾನಃ ಸಚನ್ತ ಯತ್ರ ಪೂರ್ವೇ ಸಾಧ್ಯಾ: ಸನ್ತಿ ದೇವಾ:

ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದರು; ಅವುಗಳೇ ಮೊದಲ ಧರ್ಮಗಳು. ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಆಕಾಶದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಪುರಾತನ ಸಾಧ್ಯ ದೇವತೆಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.