പുരുഷസൂക്തമ്

പുരുഷ ഏവേദം സര്വം യദ്ഭൂതം യച്ച ഭവ്യമ് | ഉതാമൃതത്വസ്യേശാനോ യദ്ന്നേനാതിരോഹതി

ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാം, ഉണ്ടായതും ഉണ്ടാകുന്നതും, എല്ലാം പുരുഷനാണ്. അവന് അമൃതതയുടെ അധിപനാണ്, ആ അമൃതം അന്നംകൊണ്ട് വളരുന്നു.

ഏതാവാനസ്യ മഹിമാഽതോ ജ്യായാംശ്ച പൂരുഷഃ | പാദോഽസ്യ വിശ്വാ ഭൂതാനി ത്രിപാദസ്യാമൃതം ദിവി

ഇതാണ് അവന്റെ മഹത്വം; എന്നാല്‍ പുരുഷന് ഇതിലും വലിയവനാണ്. എല്ലാ ജീവികളും അവന്റെ നാലില് ഒരു ഭാഗമാണ്; മൂന്നു ഭാഗം സ്വര്‍ഗത്തില് അമൃതമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

ത്രിപാദൂര്ധ്വ ഉദൈത്പുരുഷഃ പാദോഽസ്യേഹാഭവത്പുനഃ | തതോ വിഷ്വഡ്വ്യക്രാമത്സാശനാനശനേ അഭി

പുരുഷന്റെ മൂന്നു ഭാഗം മുകളിലേക്ക് ഉയര്‍ന്നു; ഒരു ഭാഗം ഇവിടെ തന്നെ നിലനിന്നു. അവിടെ നിന്ന് അവന് എല്ലാടും വ്യാപിച്ചു, ഭക്ഷ്യവും അഭക്ഷ്യവും ആയതിലേക്കും എത്തി.

തസ്മാദ്വിരാളജായത വിരാജോ അധിപൂരുഷഃ | സ ജാതോ അത്യരിച്യത പശ്ചാഭ്ദൂമിമഥോ പുരഃ

അതിനുശേഷം വിരാട് ജനിച്ചു; വിരാടിൽ നിന്ന് ആദി മനുഷ്യൻ ഉദിച്ചു. ജനിച്ച ശേഷം, അവൻ വെള്ളത്തിന്റെ അപ്പുറത്തും ഇപ്പുറത്തും വ്യാപിച്ചു.

യത്പുരുഷേണ ഹവിഷാ ദേവാ യജ്ഞമതന്വത | വസന്തോ അസ്യാസീദാജ്യം ഗ്രീഷ്മ ഇധ്മഃ ശരദ്ധവി:

ആ മനുഷ്യനെ ഹോമം ആക്കി ദേവന്മാർ യജ്ഞം നടത്തി. വസന്തം അവന്റെ നെയ്യായി, വേനൽ ഇന്ധനമായി, ശരത് ഹോമദാനമായി.

തം യജ്ഞം ബഹിര്ഷി പ്രൌക്ഷന്പുരുഷം ജാതമഗ്രതഃ | തേന ദേവാ അയജന്ത സാധ്യാ ഋഷയശ്ച യേ

ആ ആദിമനുഷ്യനായ യജ്ഞത്തെ അവർ ദർഭയിൽ വെച്ച് അഭിഷേകം ചെയ്തു. അതിനാൽ ദേവന്മാരും സാദ്ധ്യന്മാരും ഋഷിമാരും യജ്ഞം നടത്തി.

തസ്മാദ്യജ്ഞാത്സര്വഹുതഃ സംഭൃതം പൃഷദാജ്യമ് | പശൂന്താംശ്ചക്രേ വായവ്യാനാരണ്യാന് ഗ്രാമ്യാശ്ച യേ

ആ സർവ്വഹോമത്തിൽ നിന്നു സമാഹരിച്ച നെയ്യുണ്ടായി. അവൻ വായുവിൽ ജീവിക്കുന്നവരെയും കാട്ടുമൃഗങ്ങളെയും ഗ്രാമത്തിൽ കഴിയുന്നവരെയും സൃഷ്ടിച്ചു.

തസ്മാദ്യജ്ഞാത്സര്വഹുത ഋചഃ സാമാനി ജജ്ഞിരേ | ഛന്ദാംസി ജജ്ഞിരേ തസ്മാദ്യജുസ്തസ്മാദജായത

ആ മഹായാഗത്തിൽ എല്ലാം സമർപ്പിച്ചപ്പോൾ അതിൽ നിന്ന് ഋഗ്, സാമ, യജുർ വേദങ്ങൾ ജനിച്ചു. അതിൽ നിന്നാണ് വ്യാകരണങ്ങൾക്കും ഛന്ദസ്സുകൾക്കും ഉത്ഭവം ഉണ്ടായത്.

തസ്മാദശ്വാ അജായന്ത യേ കേ ചോഭയാദതഃ | ഗാവോ ഹ ജജ്ഞിരേ തസ്മാത്തസ്മാജ്ജാതാ അജാവയഃ

അത് കൊണ്ടാണ് കുതിരകളും ഇരട്ടപ്പല്ലുള്ള എല്ലാ ജീവികളും ജനിച്ചത്. അതിൽ നിന്നാണ് പശുക്കളും, ആടുകളും ചെമ്മരികളും പിറന്നത്.

യത്പുരുഷം വ്യദധു: കതിധാ വ്യകല്പയന് | മുഖം കിമസ്യ കൌ ബാഹൂ കാ ഊരു പാദാ ഉച്യേതേ

പുരുഷനെ അവർ വിഭജിച്ചപ്പോൾ എത്ര ഭാഗങ്ങളായി തിരിച്ചു? അവന്റെ വായ് ഏതാണ്, കൈകൾ ആരാണ്, തുണ്ടുകൾ ആരാണ്, കാലുകൾ ആരാണ് എന്ന് അവർ പറഞ്ഞു?

ബ്രാഹ്മണോഽസ്യ മുഖമാസീദ് ബാഹൂ രാജന്യഃ കൃതഃ | ഊരുതദസ്യ യദ്വൈശ്യഃ പദ്ഭ്യാം ശൂദ്രോ അജായത

അവന്റെ വായ് ബ്രാഹ്മണനായി, കൈകൾ ക്ഷത്രിയനായി, തുണ്ടുകൾ വൈശ്യനായി, കാലുകളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രൻ ജനിച്ചു.

ചന്ദ്രമാ മനസോ ജാതശ്ചക്ഷോ: സൂര്യോ അജായത | മുഖാദിന്ദ്രശ്ചാഗ്നിശ്ച പ്രാണാദ്വായുരജായത

അവന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നു ചന്ദ്രൻ ജനിച്ചു; കണ്ണിൽ നിന്നു സൂര്യൻ ഉദിച്ചു. വായിൽ നിന്നു ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും, ശ്വാസത്തിൽ നിന്നു വായുവും പിറന്നു.

നാഭ്യാ ആസീദന്തരിക്ഷം ശീര്ഷണോ ദ്യൌ: സമവര്തത | പദ്ഭ്യാം ഭൂമിര്ദിശഃ ശ്രോത്രാത്തഥാ ലോകാഁഅകല്പയന്

അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്നു ആകാശം ഉദിച്ചു; തലയിൽ നിന്നു ദ്യുൽക്കളം രൂപം കൊണ്ടു. കാലുകളിൽ നിന്നു ഭൂമി, ചെവികളിൽ നിന്നു ദിശകൾ—ഇങ്ങനെ ലോകങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു.

സപ്താസ്യാസന്പരിധയസ്ത്രി: സപ്ത സമിധഃ കൃതാ: | ദേവാ യദ്യജ്ഞം തന്വാനാ അബധ്നന്പുരുഷം പശുമ്

അവന്റെ ചുറ്റും ഏഴു ഇന്ധനക്കൊമ്പുകൾ; മൂന്നു ഏഴു സമിദുകൾ ഒരുക്കിയിരുന്നു. ദേവന്മാർ യജ്ഞം നടത്തുമ്പോൾ, പുരുഷനെ യജ്ഞപശുവായി ബന്ധിച്ചു.

യജ്ഞേന യജ്ഞമയജന്ത ദേവാസ്താനി ധര്മാണി പ്രഥമാന്യാസന് | തേ ഹ നാകം മഹിമാനഃ സചന്ത യത്ര പൂര്വേ സാധ്യാ: സന്തി ദേവാ:

യജ്ഞം കൊണ്ടു ദേവന്മാർ യജ്ഞത്തോടു യജ്ഞം അർപ്പിച്ചു; ഇവയാണ് ആദ്യമായ ധർമ്മങ്ങൾ. ആ മഹാത്മാക്കൾ സ്വർഗ്ഗത്തിലെ മഹിമയുള്ള സ്ഥലത്തെത്തിച്ചു, അവിടെ പുരാതനമായ സാധ്യദേവന്മാർ വസിക്കുന്നു.